Łukasz Karczewski
Życie i działalność patriarchy
Beniamina I (622-661) w świetle
przekazów "Historii Koptyjskich
Patriarchów Aleksandrii"
Seminare. Poszukiwania naukowe 26, 285-296
2009
SEM IN A R E
26 * 2 009 * s. 285 -2 9 6
Ł u k a s z K a r c z e w s k i
Ż Y C IE I D Z IA Ł A L N O Ś Ć PA TRIA R C H Y B E N IA M IN A I (622-661)
W Ś W IE T L E P R Z E K A Z Ó W H IS T O R II K O P T Y JSK IC H
PA T R IA R C H Ó W A L E K S A N D R II
W PROW ADZENIE
Egipt na początku VII w. był prowincją szarpaną przez spory o bóstwo Chry
stusa. Czynnikiem sprawczym tej sytuacji był IV sobór powszechny, po którym
wyodrębnił się tak zwany Kościół monofizycki, stojący w opozycji do oficjalnego
państwowego Kościoła, zwanego w historiografii melekickim. Wszelkie próby,
aby na powrót pozyskać monofizytów spełzły na niczym. W większości opraco
wań dotyczących historii Kościoła spotyka się tezę o fanatycznej postawie Koptów względem Greków i ich ortodoksji. Tymczasem owa postawa charakteryzo
wała obie strony, które chciały drogą siłową przeforsować swoje racje. W prowa
dzane przez różnych władców „kompromisowe” wyznania wiary czyniły jeszcze
większy zamęt. W tych właśnie czasach wzburzenia religijnego pojawiają się na
jeźdźcy. Najpierw Persowie okupujący Egipt przez prawie dekadę, a następnie
wyznawcy nowej religii - islamu, którzy bez większego problemu opanowują
Kraj nad Nilem już na zawsze. I oto na początku panowania arabskiego na tronie
patriarszym Aleksandrii zasiada monofizycki mnich Beniamin.
Niniejszy artykuł jest tylko zarysem historii patriarchy Beniamina I, którego
przedstawia źródło, jakim jest Historia Koptyjskich Patriarchów Aleksandrii. Jest
to niezwykle ważny tekst, jeżeli chodzi o badania nad historią Kościoła
w Egipcie. Autor, czy też autorzy są trudni do ustalenia. Niesłusznie tekst ten
przypisuje się Sewerowi, koptyjskiemu biskupowi Hermopolis (955-987)1. Histo
ria Patriarchów zawiera opis 75 żywotów, od czasów św. Marka aż do roku
1243. Beniamin I, panujący w latach 622-661, jest 38 wśród opisanych patriar
chów zasiadających kolejno na tronie św. Marka.*
'P o r. K. K o ś c ie ln ia k , Grecy i Arabowie Historia Kościoła melekickiego (katolickiego) na ziemiach zdoby
tych przez muzułmanów (634-1516), W y d a w n ic tw o U N U M , K ra k ó w 2 0 0 4 , s. 16.
286
Ł U K A SZ K A R C ZEW SK I
Egipt na początku VII w. był prowincją szarpaną przez spory o bóstwo Chry
stusa. Czynnikiem sprawczym tej sytuacji był IV sobór powszechny, po którym
wyodrębnił się tak zwany Kościół monofizycki, stojący w opozycji do oficjalnego
państwowego Kościoła, zwanego w historiografii melekickim. Wszelkie próby,
aby na powrót pozyskać monofizytów spełzły na niczym. W większości opraco
wań dotyczących historii Kościoła spotyka się tezę o fanatycznej postawie Koptów względem Greków i ich ortodoksji. Tymczasem owa postawa charakteryzo
wała obie strony, które chciały drogą siłową przeforsować swoje racje. Wprowa
dzane przez różnych władców „kompromisowe” wyznania wiary czyniły jeszcze
większy zamęt. W tych właśnie czasach wzburzenia religijnego pojawiają się na
jeźdźcy. Najpierw Persowie okupujący Egipt przez prawie dekadę, a następnie
wyznawcy nowej religii - islamu, którzy bez większego problemu opanowują
Kraj nad Nilem już na zawsze. I oto na początku panowania arabskiego na tronie
patriarszym Aleksandrii zasiada monofizycki mnich Beniamin.
Niniejszy artykuł jest tylko zarysem historii patriarchy Beniamina I, którego
przedstawia źródło, jakim jest Historia Koptyjskich Patriarchów Aleksandrii. Jest
to niezwykle ważny tekst, jeżeli chodzi o badania nad historią Kościoła
w Egipcie. Autor, czy też autorzy są trudni do ustalenia. Niesłusznie tekst ten
przypisuje się Sewerowi, koptyjskiemu biskupowi Hermopolis (955-987)2. Histo
ria Patriarchów zawiera opis 75 żywotów, od czasów św. Marka aż do roku
1243. Beniamin I, panujący w latach 622-661, jest 38 wśród opisanych patriar
chów zasiadających kolejno na tronie św. Marka.
Żywot jego można podzielić na cztery części składowe. Pierw szą z nich jest
bez wątpienia warstwa historyczna, przedstawiająca historię Kraju nad Nilem
zarówno w czasach panowania Greków, jak również po przybyciu Arabów. Na
stępnie mamy warstwę cudownych zdarzeń otaczających osobę patriarchy Be
niamina. Dwie następne części można byłoby wyróżnić jako autonomiczne war
stwy składowe tekstu. Pierwszym z tych fragmentów jest przemówienie wygło
szone przez abbę Agathona na pogrzebie patriarchy, który przedstawia ciąg zda
rzeń prowadzących do ostatniej części tekstu, którą jest reguła klasztoru św. Ma
karego, o czym przekonuje analiza źródła.
Już sam tytuł wskazuje nam, że nie będzie to obiektywna historia tego pa
triarchy, ponieważ została ona napisana przez zwolennika doktryny monofizyckiej i skierowana do współwyznawców. Dodatkowo w tekście występują frag
menty przedstawiające Arabów jako wyzwolicieli, którzy pozwolili bez skrępo
wania wyznawać „prawdziwą wiarę” chrześcijańską. Sama osoba Beniamina jest
przedstawiona jako postać otoczona aurą cudowności, tak typową dla hagiografii.
2Por. K. K ościelnia k, G recy i A rabow ie H istoria Kościoła m elełdckiego (katolickiego) na ziemiach zdoby
tych p rzez muzułmanów (634-1516), W yd aw nictw o U N U M , K raków 2 0 0 4 , s. 16.
Ż Y C IE I D Z I A Ł A L N O Ś Ć P A T R I A R C H Y B E N I A M I N A I
1.
287
KOŚCIÓŁ EGIPSKI PRZED NAJAZDEM MUZUŁMANÓW - M E L E K IC II MONOFIZYCI
Chrześcijaństwo egipskie już od 451 r. było podzielone na dwa zwalczające
się Kościoły: melekitów (królewscy) - ściśle trzymających się postanowień Sobo
ru w Chalcedonie (451) i monofizytów - zwolenników Eutychesa, archimandryty
jednego z kościołów w Konstantynopolu. Monofizyci twierdzili, że w Chrystusie
natura ludzka została całkowicie pochłonięta przez naturę boską3.
Oba Kościoły posiadały swoje hierarchie, biskupi obydwu Kościołów konse
krowani byli przez swych patriarchów. Problem tej dwoistości leżał w tym, że
melekici mieli po swej stronie władze bizantyńskie, natomiast monofizyci zwal
czani byli na każdym kroku w imię jedności Kościoła państwowego.
Monofizycka hierarchia była systematycznie dziesiątkowana przez władze. Ko
ściół monofizycki w Egipcie, stojąc już na progu zagłady, został uratowany przez
patriarchę Pawła (VI w.). Konsekrowany on został wówczas, gdy obrany wcze
śniej Teodor, który nie znalazł uznania u Egipcjan, musiał usunąć się do klaszto
ru. Paweł, uprzedni biskup z Kellia, wyświęcił 70 biskupów45
. Odrodzony monofizytyzm stał się swego rodzaju środkiem do wyrażania „nacjonalistycznych” ten
dencji Koptów, którzy w ten sposób starali się przeciwstawić kulturze greckiej.
Pierwszą próbę pogodzenia obydwu Kościołów podjął cesarz Zenon, wyda
jąc akt jedności zwany Henatikon, w którym to w sposób bardzo przemyślany
pominięto trudne kwestie tak, aby każda ze stron mogła na swój sposób go inter
pretować. Jednak dokument ten nie znalazł aprobaty u biskupa Rzymu Feliksa.
Próba zakończyła się wyklęciem patriarchy Konstantynopola Akacjusza, zwolen
nika Henatikon, na Synodzie Rzymskim w 484 r. Następna próba została podjęta
przez Justyniana. Ten cesarz teolog postawił sobie za cel jedność Kościoła. Skła
niając się w stronę Chalcedonu, miał potężną przeciwwagę w osobie swej mał
żonki Teodory wyznającej skrycie monofizytyzm. Justynian, chcąc pozyskać so
bie monofizytów, wydał w 544 r. akt nazywany Trzy Rozdziały, w których potę
piał nauki Teodora z Mopsuestii, Teodora z Cyru i Ibasa z Edessy. Pisma ich sta
nowiły bowiem filar nestorianizmu. Interwencja władcy, jak i poprzednio, przy
niosła odwrotny skutek od zamierzonego. Doprowadziła do schizmy, która
w części biskupstw na zachodzie została zażegnana dopiero w 606 r. Następca
Justyniana, Justyn II, w roku 571 wydaje nowy Henatikon .
Prowincja Egipt, będąca najzamożniejszą, była jednym z głównych ognisk
monofizytyzmu. Rozdarta wewnętrznymi walkami w łonie Kościoła była dodat
kowo nękana najazdami barbarzyńców. Justynian, chcąc usprawnić funkcjonowa
3Por. tam że, s. 38.
4 Por. G. Troupeau, K ościoły i chrześcijanie na obszarze Wschodu muzułmańskiego, w: H istoria chrześci
jaństw a. Biskupi, mnisi i cesarze 610-1054, cz. 2, tłum . G. M ajcher, Krupski i S-ka, W arszaw a 1 9 9 9 , s. 353.
5 Por. A . S. A tiya, H istoria K ościołów Wschodnich, tłum . zb., Instytut W yd aw n iczy P A X , [b.m .w ] 1978,
s. 6 2 -6 4 .
288
Ł U K A SZ K ARCZEW SK I
nie i obronność, dzieli Egipt na dwie części, północną i południową, dając jej
dwóch prefektów. Dodatkowo, mianowany w 541 r. patriarchą melekickim, Apo
linary zostaje wyposażony w siły militarne, dzięki którym może ściągać podatki
na utrzymanie kościołów. Owe siły stanowiły również dogodne narzędzie do
prześladowań monofizytów6.
Zmiany administracyjne nie uchroniły jednak Egiptu przed perską inwazją
w 619 r. Na prawie sześć lat, jak podaje autor Historii Patriarchów, prowincja ta
dostała się pod zarząd Sassanidów. Dopiero niespodziewane uderzenie Herakliusza zmusiło wojska króla Persów Chosroesa II do odwrotu z Egiptu. Organizując
na nowo administrację, Herakliusz, nie pomny na egipską lekcję historii i delikat
ną sytuację polityczną w tym rejonie, wysyła Cyrusa, mianując go patriarchą
i prefektem prowincji w jednej osobie7. Cyrus zaczął energicznie wprowadzać
nową formułę teologiczną - monoteletyzm, która została wypracowana przez
Cesarza Herałdiusza w porozumieniu z patriarchą Konstantynopola Sergiuszem.
Owa formuła wiary nie dotykała kwestii natur Jezusa Chrystusa, ale kładła nacisk
na jedną wolę bosko-ludzką Zbawiciela. Aby zmusić wszystkich do przyjęcia
monoteletyzmu, Herakliusz wydaje edykt Ektesis8. Jednak Koptowie ponownie
odrzucają cesarską ingerencję w sprawy wiary. Postawa ta pozwala na rozpętanie
przez Cyrusa krwawych prześladowań.
Fragment Historii Patriarchów odnoszący się do tych wydarzeń opowiada
nam o zmaganiach - w czasach terroru Cyrusa - kleru, głowy Kościoła Egipskie
go Beniamina I oraz prostego ludu. Przeczuwając nadchodzące trudne dni dla
swego Kościoła, Beniamin I, po uprzednim uporządkowaniu spraw kościelnych,
nakazał klerowi i świeckim trwanie w wierze nawet za cenę życia. Jak podaje
autor Historii Patriarchów, Beniamin napisał również list do swych biskupów,
aby ukryli się zanim nadejdzie kuszenie i chwila próby dla wiernych Kościoła
koptyjskiego. Beniamin wyruszył w drogę w towarzystwie dwóch swoich
uczniów. Udali się oni wpierw drogą na Merostis, docierając do Al-Muna,
a następnie do Wadi Habib, gdzie w zrujnowanych najazdami klasztorach znaj
dowało się niewielu mnichów i mogli zaznać tam chwili wytchnienia. Stamtąd
wyrusza dalej w drogę do Górnego Egiptu9. W międzyczasie Cyrus rozpętuje
terror w kraju. Z Historii Patriarchów dowiadujemy się o próbie „nawracania” na
wyznanie chalcedońskie hierarchii Kościoła monofizyckiego. I tak, ja k przepo
wiedział Beniamin, pewna grupa uległa cierpieniom prześladowania lub też zosta
ła przekupiona. C'yrus biskup Nicjum, W iktor biskup Fajum, i wielu innych wy
parło się wiary, ponieważ nie zdołali się ukryć. Pojmany został nawet Meneas,
brat ojca Beniamina. Po licznych strasznych torturach, takich ja k przypalanie bo-
6 Por. tam że, s. 64.
7 Por. H istory o f the Patriarchs o f the C optic Church o f Alexandria, P atrologia O rientalis (PO ) 1/4;
V /l;x /5 ; A rabic tex t edited, translated and annotated b y B . E ve ts, Paris 1 9 0 7 -1 9 1 4 , s. 48 9.
8 Por. A . S . A tiya, H istoria K ościołów ..., dz. cy t., s. 6 5 -6 6 .
7Pof. H istory o f the Patriarchs ..., dz. cy t., P O I, s. 49 0.
Ż Y C IE I D Z I A Ł A L N O Ś Ć P A T R I A R C H Y B E N I A M I N A I
289
ku pochodnią do momentu, aż wycieknie tłuszcz, i po sądzie, który odbył się nad
nim, ponieważ pozostał nieugięty w swojej wierze i nie przyjął wyznania chalcedońskiego, został wrzucony w worku wypełnionym piaskiem do morza. Jego po
stawa sprawiła że stał się dla Koptów niedoścignionym mistrzem w chrześcijań
skim oddaniu życia za wiarę.
Cierpienie za wiarę ponosili również ludzie świeccy. Oto bowiem Herałdiusz
wyznacza nowych uległych sobie biskupów chalcedońskich dla całego Egiptu,
którzy m ają pilnować prawo wierności na podległych sobie obszarach. Pośród
prześladowanych ludzi był pewien Teodozjusz. Wtedy też cesarz doznał we śnie
widzenia, że wystąpi przeciw niemu obrzezany naród10*
. Herakliusz myśląc, że
chodzi o Żydów, których prześladowanie rozpoczyna, nie wiedząc, że w tym sa
mym czasie, gdzieś na południu Arabii, pewien przewodnik karawan natchniony
mistycznymi widzeniami rozpoczyna swoją misję proroka.
Jednak nie wszędzie udaje się dotrzeć Cyrusowi i jego oprawcom. Są
w Egipcie miejsca, gdzie można się bezpiecznie ukryć, takie jak klasztor Metrasa
w Górnym Egipcie. Miejsce to obrał sobie ojciec Beniamin na swoją stolicę bi
skupią. Ów klasztor miał jeszcze jedną poważną zaletę dla patriarchy Kościoła
koptyjskiego, mianowicie był zamieszkany wyłącznie przez Egipcjan, którzy nig
dy nie wyrzekli się swej wiary. Brak obcych mnichów sprawił, że miejsce to było
warownią, której Chalcedończycy nie mogli sforsować. Poza tym jednym,
wszystkie inne klasztory monofizyckie, zamieszkałe przez mnichów i mniszki,
zostały zbezczeszczone11.
Jak pisze Autor Historii Patriarchów, Bizantyjczycy w czasie wojen z Ara
bami ponieśli surową karę za prześladowania innych chrześcijan za sprawą Sobo
ru Chalcedońskiego12. Ta niechlubna karta dla Kościoła zaowocowała biernością
Koptów w czasie najazdu muzułmanów na Egipt.
2.
W
y pr a w a
A
m r a ib n
A
l
-A
s a
i po d b ó j
Eg
ipt u
Lata od 633 do 640 r. to okres szybkich i błyskotliwych sukcesów Arabów.
W owym czasie podbili oni całą Syrię i Palestynę. Wielkie stolice tamtych obsza
rów, takie ja k Damaszek, Antiochia czy Jerozolima, dostawały się jedna po dru
giej w ręce wyznawców Allacha. Niemały udział w tych łatwych zdobyczach
miała sytuacja kościelno-polityczna na tych obszarach. Podobnie jak w Egipcie,
również w tych miastach kultura hellenistyczna była powierzchowna i ograniczała
się do wielkich skupisk Greków na obszarze miejskim. Ponadto, kryzys monofizytyzmu i monoteletyzmu dotknął również i te tereny. Większość bowiem ludno
10Por. tam że, s. 49 2.
"P or. tam że, s. 49 8.
12Por. tam że, s. 49 2.
290
Ł U K A SZ K ARCZEW SK I
ści Syrii była wyznania monofizyckiego13. Zdobycie tych terenów otwierało Ara
bom drzwi do podboju żyznego i bogatego Egiptu.
Wyprawę na spichlerz starożytnego świata miał poprowadzić Amr ibn Al-As,
z rodu Qurajszytów. Po uprzednim otrzymaniu przyzwolenia na tę eskapadę od
kalifa Umara, będący już w drodze Al-As dostaje list. Ten przeczuwając niepo
myślne wiadomości, nie otwiera go aż do przekroczenia granicy Egiptu. Ma bo
wiem w pamięci słowa Umara, że jeżeli dotrze do niego wiadomość o odwrocie z
tej wyprawy, ma zawrócić, jeśli zaś będzie już na terytorium Egiptu, niech konty
nuuje podbój i niech Allach ma go w opiece14.
Pierwszym ufortyfikowanym miastem napotkanym przez wojska muzułmań
skie było Peluzjum, brama do Egiptu, które padło po miesięcznym oblężeniu15.
W targnąwszy do kraju Faraonów, Amr niszczy wszystkie napotkane fortece bi
zantyjskie, paląc wszystko, co napotka na swej drodze. Pierwszy większy postój
mieli Arabowie, jak podaje autor Historii Patriarchów, pod twierdzą otoczoną
kamiennym murem o nazwie Babilon, gdzie rozłożyli swoje namioty, przygoto
wując się do jej oblężenia i zdobycia. Po zwycięstwie Saraceni nazwali to miejsce
Bablun Al-Fustat. Po licznych stoczonych bitwach muzułmanie pokonali Greków,
a naczelnicy miast, widząc zbliżające się wojska Amra, wysyłali posłów, aby za
pewnić sobie nietykalność dla miasta oraz, że nie zostanie ono splądrowane. Bo
wiem, jak czytamy w Historii Patriarchów - według nauk Mahometa - ten, kto
poddaje się dobrowolnie, ma być traktowany z szacunkiem, plądrować można
tylko te miasta, których mieszkańcy opierali się najeźdźcom. Z tego też powodu
muzułmanie pozostawiali ich w spokoju16. Po rozgromieniu armii bizantyjskiej
pod Heliopolis, Cyrus, patriarcha i prefekt Egiptu w jednej osobie, był zmuszony
przystąpić do negocjacji. Próbował też - z nikłym skutkiem - przekupstwa. Ara
bowie jednak narzucili twarde warunki: albo pokonana ludność przyjmie islam,
albo zapłaci wysoki okup lub będzie kontynuować walkę aż do ostatecznego roz
strzygnięcia. Cyrus naturalnie wybrał okup. Następnie podążył do stołecznej
Aleksandrii, aby przedstawić warunki Herakliuszowi. Ten oskarżył go o zdradę
i zesłał na banicję17. Autor Historii Patriarchów relacjonuje nam, że Herałdiusz
płacił przez trzy lata podatek, który Arabowie nazywają Bakt. Był on nałożony na
wszystkich żołnierzy oraz na samego Herakliusza i płacony od głowy. Działo się
tak do czasu, gdy cesarz nie oddał muzułmanom większości swoich pieniędzy.
W tym okresie wielu jego ludzi zmarło z powodu licznych chorób i wycieńcze
nia18.
Po pokonaniu wodza Greków Mariusa, reszta armii umknęła do Aleksandrii,
gdzie po zamknięciu bram przed Arabami umocniono miasto i przygotowano je
13P or.
14P or.
15P or.
16P or.
17P or.
18P or.
P. K. H itti, Dzieje Arabów, tłu m . zb ., P W N , W a rsz a w a 1 9 6 9 , s. 1 3 0-131.
ta m ż e , s. 136.
tam że.
History o f the Patriarches..., dz. cy t., P O I, s. 494.
K. K o śc ie ln ia k , Grecy i Arabowie..., dz. cy t., s. 64.
History o f the Patriarches..., dz. cy t., P O I, s. 493.
Ż Y C IE I D Z I A Ł A L N O Ś Ć P A T R I A R C H Y B E N I A M I N A I
291
do oblężenia. Jednak trzy lata po zniszczeniu Mentis przez Amra, muzułmanie
wkraczają do miasta, burząc jego mury i paląc wiele kościołów. Wśród zniszczo
nych budowli sakralnych oraz monastyrów był kościół św. Marka, zbudowany
przy morzu, w którym to złożono ciało apostoła Egipcjan19.
Okoliczności jeszcze bardziej się komplikują, gdy na początku roku 641
umiera Herakliusz. Na tron w Konstantynopolu wstępuje młody niedoświadczony
Konstans II.
Po buncie mieszkańców Aleksandrii i nieudanej akcji floty bizantyńskiej ma
jącej na celu odbicie miasta z rąk wroga, Arabowie ponownie zdobywają stolicę
Egiptu. Wówczas z wygnania zostaje odwołany Cyrus, któremu to Cesarz powie
rza misję zawarcia nowego układu z Arabami, aby ci zaprzestali represji i powró
cili do warunków poprzedniego układu. Patriarcha melekicki rozpoczyna pertrak
tacje, tłumacząc, że poprzedni pokój został zerwany nie z jego winy. Jednak woj
ska saraceńskie czuły się już tak pewnie w kraju nad Nilem, że odpowiedź była
prosta. Bizantyjczycy dostali jeden rok na ewakuację swoich wojsk20.
3.
N O W I W Ł A D C Y E G I P T U W O B E C K O P T Y JS K IE G O K O Ś C I O Ł A M O N O F IZ Y C K IE G O
Po zwycięstwie ibn Al-As przejął pełnię władzy nad Aleksandrią, uporząd
kowawszy swoje sprawy, staje się gubernatorem Egiptu. Ponieważ tę nowo zdo
bytą ziemię zamieszkują głównie wyznawcy Chrystusa, musi ułożyć z nimi spra
wy dotyczące wolności ich wyznania za cenę zapłacenia podatku. W zywa więc do
siebie Cyrusa, ten jednak wpada w panikę, że Amr wyda go na okrutną śmierć za
to, że pod rządami bizantyńskimi był zarówno prefektem, ja k i patriarchą. Ten
niewierny gubernator, jak nazywany jest Cyrus w tekście Historii Patriarchów,
popełnia samobójstwo wysysając truciznę z pierścienia21. Wówczas to książę
Sanutiusz, który - choć nie nazwany wprost chrześcijaninem - jest przedstawiany
przez Autora jako człowiek wierzący, podsuwa Amrowi wiadomość o Beniami
nie, patriarsze Koptów, który w czasach panowania Greków musiał się ukrywać.
Wtedy to zostaje napisany list do prowincji Egipt, w którym zachęca Beniamina
do ujawnienia się i współpracy, dając mu gwarancję nietykalności. Patriarcha ma
przejąć przewodzenie nad Kościołem Egipskim i jego wiernymi22. W odpowiedzi
na tę propozycję ojciec Beniamin udaje się w drogę do Aleksandrii, otoczony
czcią z powodu swej wytrwałości. Po długoletniej nieobecności, podczas której
ukrywał się w licznych klasztorach, jest witany przez mieszkańców Aleksandrii
z wielką radością. O jego przybyciu dowiaduje się sam książę Sanutiusz i ustala
19Por. tam że, s. 49 4.
20Por. T hepohanis, Chronographia, ed. J-P M ig n ę, P arisis 18 57, P atrologiae cursus co m pletus. S e n e s
G raeca (PG ), t. CVIII, kol. 6 9 2 -6 9 3 .
21 Por. H istory o f the P a tria rch es ..., dz. cy t., P O I, s. 495
22Por. tam że, s. 4 9 5 -4 9 6 .
292
Ł U K A SZ K ARCZEW SK I
z Amrem, że patriarcha powinien otrzymać eskortę. Kiedy Ojciec Beniamin przy
był do miasta, Sanutiusz oznajmił ten fakt Amrowi, który kazał przyprowadzić
gościa z honorami i oznakami przyjaźni. Gdy ibn Al-As ujrzał patriarchę, miał
powiedzieć, że we wszystkich podbitych przez muzułmanów krajach nie spotkał
tak umiłowanego przez Boga człowieka. Ojciec Beniamin oczarował wodza Saracenów swoją elokwencją, doskonałością i godnością w wymowie23.
Amr ibn Al-As udzielił władzy ojcu Beniaminowi nad monofizyckim Ko
ściołem Egiptu i wiernym ludem tego Kościoła. Wódz muzułmanów prosił jedy
nie o modlitwę, ponieważ zamierzał wyruszyć do Pentapolis, aby podporządko
wać sobie tę krainę. Obiecał, że po powrocie udzieli wsparcia patriarsze w jego
poczynaniach24. Beniamin wygłosił mowę, która sprawiła, że Amr ibn Al-As
i inni, którzy mu towarzyszyli wpadli w osłupienie z powodu jego daru wymowy.
Patriarcha również modlił się, a jego modlitwa zawierała słowa zachęty i powo
dzenia dla ludzi, którzy j ą słyszeli. Przy tej okazji Beniamin przedstawił wodzowi
Arabów konkretne sprawy, dotyczące zapewne podległych mu kościołów25. Za
chęcał on również do powrotu tych, którzy w czasie prześladowań wyparli się
wiary, przystępując do komunii z monoteletami. Wśród powracających byli bi
skupi. Skruszeni wracali na łono „prawowiernego” Kościoła26.
Kiedy Amr i książę Sanutiusz przygotowali się do odpłynięcia w kierunku
Pentapolis, zdarzyła się rzecz nieoczekiwana. Oto jeden ze statków nie mógł ru
szyć się z miejsca. Obrócony dziobem w kierunku Aleksandrii zaczął płynąć, ale
kiedy tylko został zawrócony dziobem na pełne morze, trwał w bezruchu. Stało
się tak trzy razy. Na to widowisko zbiegło się wielu mieszkańców miasta. Książę
Sanutiusz rozkazał kapitanowi statku przynieść do niego wszystkie bagaże. W te
dy kapitan, który zabrał głowę św. Marka przestraszył się. Upadł do nóg księcia
i przyznał się, co uczynił. Mianowicie że jeszcze w stolicy Egiptu, podczas poża
ru ograbionego kościoła św. Marka, odkrył na ołtarzu głowę św. Marka, która
stamtąd zabrał. Po powrocie zaś na statek ukrył ją między bagażami27. Głowę
przyniesiono z ładowni. Wezwano pospiesznie ojca Beniamina, który zabrał gło
wę i uwolnił statek. Okręt natychmiast wyruszył zgodnie z kursem. Natomiast
książę dał ojcu Beniaminowi pieniądze, nakazując mu odbudowanie kościoła św.
Marka. Beniamin powrócił z głową apostoła w procesji do miasta. Towarzyszyli
mu kapłani, którzy idąc przed nim w śpiewie i modlitwie głosili chwałę Bożą.
Utworzono dla głowy relikwiarz, w którym ją złożono. M id a tam czekać dopóki
nie zgromadzono reszty środków na odbudowę kościoła. Rozpoczęto także odbu
dowę klasztorów w W adihabib i Al-Muna28.
^P or.
24Por.
й Рог.
26Por.
27Por.
“ Por.
tam że,
tam że,
tam że,
tam że.
tam że,
tam że,
s. 496.
s. 496 -4 9 7 .
s. 49 7.
s. 49 5.
s. 4 9 8 -5 0 0 .
Ż Y C IE I D Z I A Ł A L N O Ś Ć P A T R I A R C H Y B E N I A M I N A I
293
Opowieść przedstawiająca statek, który nie może odpłynąć z Aleksandrii,
mając na pokładzie relikwię św. Marka, ma zapewne na celu ukazanie patriarcha
tu aleksandryjskiego jako Kościoła Apostolskiego, mogącego się szczycić swoją
starożytnością. Przekazanie zaś przez autora wiadomości, że rozpoczęto również
odbudowę pewnych klasztorów, pozwala przypuszczać, że w tym krótkim czasie
Kościół koptyjski korzystał z pewnej prosperity.
Po odejściu Amra ibn Al-Asa, do Egiptu, zamiast niego w charakterze guber
natora został posłany Abd Allach, syn Sa "da. Dotarł on w towarzystwie licznej
świty. Był człowiekiem uwielbiającym bogactwo. Gromadził majątek dla siebie,
ściągając ogromne podatki. Powołał on urząd podatkowy Divan Al-Misr i rozka
zał, aby wszystkie pieniądze były tam przesyłane. Wraz z nowym zarządcą w
Egipcie zapanował niedostatek. Z powodu ubóstwa rozpoczęła się migracja do
bogatszej Delty. Tylko współczucie i miłosierdzie ojca Beniamina mogło złago
dzić niedolę ludu.
4.
M O N A S T Y C Z N Y R O D O W Ó D P A T R IA R C H Y B E N I A M I N A
I
Historia Patriarchów rozpoczyna opowieść od jego pobytu w monastyrze
Canpopusa, do którego przybył rok przed śmiercią ojca Andronicusa wraz z towa
rzyszącym mu starym człowiekiem imieniem Theonas. Brat Beniamin pochodził
z prowincji Al-Buhariah i przybył z wioski zwanej Barshut. Wychował się w za
możnej rodzinie, którą opuścił, by prowadzić ascetyczny żywot. W chwili przy
bycia do monastyru miał już za sobą długą praktykę zakonną i ascetyczną. Ów
starzec Theonas był jego duchowym ojcem, to on ubrał Beniamina w habit
i wpoił mu bogobojność29.
Pewnego razu brat Beniamin doznał sennego widzenia, podczas którego zo
baczył człowieka w lśniącym odzieniu. Usłyszał od niego słowa, że odtąd będzie
pasł trzódkę Jezusa Chrystusa. Po przebudzeniu ów skromny człowiek był w za
kłopotaniu. Powiedział o swoim śnie ojcu Theonasowi. Stary mnich i wszyscy,
którzy Beniamina znali, byli zdziwieni łaską, jaka na niego spłynęła. Theonas
postanowił zabrać Beniamina do Andronicusa, ówczesnego patriarchy. Ten kazał
przyprowadzić Beniamina, aby przed patriarchą wyjaśnił, jakiego doznał widze
nia. Andronicus przetrzymał ich u siebie całą noc. Na drugi dzień, gdy Theonas
chciał wyruszyć w drogę powrotną do klasztoru, patriarcha udzielił mu swojego
błogosławieństwa, ale Beniamina postanowił zatrzymać. Uznał, że Beniamin zo
stał wybrany, rozpoczął więc jego formację kapłańską. A gdy Andronicus wyczuł,
że zbliża się kres jego życia, wyznaczył Beniamina na swego następcę na tronie
ewangelicznym30.
29P or. ta m ż e , s. 487.
30P or. ta m ż e , s. 4 8 7 -4 8 8 .
294
Ł U K A SZ K ARCZEW SK I
W czasach terroru Cyrusa, jak to już było powiedziane, Beniamin za sprawą
cudownego ostrzeżenia we śnie ucieka i przez dziesięć lat ukrywa się. Następnie
powraca do Aleksandrii i za zgodą Amra ibn Al-Asa obejmuje ster monofizyckiego patriarchatu Aleksandrii.
Ojciec Beniamin miał swego wiernego pomocnika w osobie księdza
Agathona, który w czasach prześladowań za panowania Herakliusza w przebraniu
stolarza przemierzał Aleksandrię i w domach „prawowiernych” monofizytów
odprawiał misteria. Po powrocie Beniamin zaadoptował go jako pomocnika
w administrowaniu Kościołem31.
Beniamina zmogła choroba nóg, która zaatakowała go ze względu na wiek.
Po dwóch latach zmarł, mając za sobą trzydzieści dziewięć lat panowania jako
patriarcha, z czego dziesięć spędził na wygnaniu32.
Historia Patriarchów ukazuje Beniamina również jako przewodnika życia
monastycznego. Oto Agathon w czasie uroczystości pogrzebowych ojca Benia
mina przytacza zdarzenie z życia patriarchy dotyczące konsekracji kościoła
w klasztorze św. Makarego w Nitrze. Beniamin przybył do klasztoru na zaprosze
nie mnichów, którzy ze względu na rozproszenie życia mniszego w tym regionie
wybudowali nowy kościół przeznaczony dla czcigodnych starców zamieszkują
cych cele na pustyni33. Przybycie Patriarchy jest przez autora w sposób poetycki
porównywane z wjazdem Jezusa do Jerozolimy. Bo oto witali go młodzi mnisi
trzymający w dłoniach gałązki palmowe, a tuż za nimi starszy człowiek niosący
tlące się kadzidło oraz kler, którego śpiew brzmiał, jakby sami aniołowie śpiewa
li. Ojciec Beniamin, kiedy przekroczył próg nowo wybudowanego kościoła miał
powiedzieć, że jest to siedziba sprawiedliwości i miejsce spotkań samych Anio
łów. Po dokonaniu poświęcenia kościoła, Beniamin doznał wizji, w czasie któ
rych otrzymał nakaz spisania anatem, tj. reguły dla klasztoru, która to swymi na
kazami nie odbiegała wiele od innych reguł używanych w klasztorach Egiptu34.
Żywot ojca Beniamina obfituje w liczne cuda przytaczane przez autora. Oto
do klasztoru w Wadi-Habib zachodził pewien urzędnik wraz ze swoim schorowa
nym synem, którego powierzył opiece św. Makarego. Miał ów urzędnik w swoim
zwyczaju przychodzić do klasztoru na Święta Narodzenia Pańskiego, Chrztu Pań
skiego oraz Wielkanocy. Z tego powodu był obecny w dniu konsekracji kościoła.
Kiedy ojciec Beniamin zakończył uroczystość i udzielił komunii, zawiadomiono
go, że syn oficjała spał wtedy w kościele i płakał przez sen. Kiedy przyprowadzo
no urzędnika do Beniamina, ten opowiedział wszystko o chorobie syna. Ojciec
Beniamin zapytał wtedy chłopca, co mu się przyśniło. Ten opowiedział sen,
w którym widział starca z białą brodą, który naciągnął mu na głowę jego płaszcz
i powiedział, że jest uzdrowiony. Beniamin domyślił się, że był to sam św. Maka
31Por.
32Por.
33Por.
34Por.
tam że,
tam że,
tam że,
tam że,
s.
s.
s.
s.
50 3.
5 0 2 -5 0 3 .
5 0 4 -5 0 5 .
5 0 6 -5 1 4 .
Ż Y C IE I D Z I A Ł A L N O Ś Ć P A T R I A R C H Y B E N I A M I N A I
295
ry35. Tak oto nowo konsekrowany kościół uzyskał pierwszy cud. Niestety, autor
Historii Patriarchów nie podaje nam bliższych szczegółów na temat samej cho
roby tego chłopca, ani też kim był jego ojciec.
5.
R E G U Ł A K LA SZTO RU ŚW . M A K A R E G O
Na koniec warto się przyjrzeć treści samej reguły, którą spisał ojciec Benia
min dla klasztoru św. Makarego pod wpływem sennego widzenia. Jest to prosty
zbiór nakazów i anatem przeznaczony dla mnichów i kapłanów zamieszkujących
lub przebywających czasowo w klasztorze. A oto treść samej reguły:
„1. Żaden kapłan nie wejdzie do klasztoru, póki wpierw nie odrzuci swych
szat, nim wniesie kadzidło do sanktuarium.
2. Żaden kapłan ani diakon nie będzie się porozumiewał z innymi dopóki nie
zostanie odziany w szaty.
3. Żaden kapłan ani diakon nie wypowie bałwochwalczych słów pod kopułą
sanktuarium, ani tam nie spocznie, by czytać księgi, a jeśh złamie ten zakaz zo
stanie obłożony anatemą.
4. Jeśh jakiś kapłan, albo mnich wejdzie do kościoła - chyba, że wcześniej
zostanie upoważniony do posługi w sanktuarium - zostanie obłożony anatemą.
5 . Jeśh jakikolw iek kapłan należący do tego miejsca przyprowadzi niegodne
go albo urzędnika do sanktuarium i tabernakulum [prezbiterium] dla sprawy
ludzkiej, niech za to będzie anatema.
6. Jeśh jakikolw iek człowiek będzie nalegał na wejście do klasztoru, Chry
stus wyklnie go.
7. Jeśh jakiś człowiek naruszy spokój w celu uzyskania względów tego świę
tego miejsca ze względu na pieniądze albo przekupstwo, niech on i wszyscy, któ
rzy mu pomogą wejść ze względu na ludzkie godności, będą pognębieni, szcze
gólnie jeśh czynią to na chwałę zła i pychy”36.
Pierwszy punkt reguły jest ewidentnym wskazaniem, co ma czynić nowo
przyjęty członek zgromadzenia; odrzucenie swoich szat jest nakazem, aby wyrzec
się poprzedniego życia. Punkt drugi jest logicznym rozwinięciem pierwszego:
nowo przyjęty członek nie może rozmawiać z mnichami zanim nie wyrzeknie się
poprzedniego życia. Punkt trzeci, czwarty i piąty nakazują uszanowanie świętego
miejsca, jakim jest kościół. Ostatnie dwa punkty ostrzegają przed pokusą sprze
dania tajemnic świątyni.
ZAKOŃCZENIE
Przedstawiony powyżej zarys historii patriarchy Beniamina I nie wyczerpuje
oczywiście tematu. Jest to tylko streszczenie jego biografii, jaka została przekaza
35Por. tam że, s. 5 1 6 -5 1 8 .
36 T reść przytoczona za ang ielsk im tłum aczen iem z języ k a arabskiego B . E vets, w: PO I, s. 5 1 3 -5 1 5 .
296
Ł U K A SZ K A R C ZEW SK I
na za pośrednictwem Historii Patriarchów Koptyjskich Aleksandrii. Sama postać
Beniamina jest przedstawiona w sposób jednostronny, mianowicie przez autora,
który był monofizytą. A więc już sam ten fakt wyklucza całościowe i bezstronne
ujęcie postaci ojca Beniamina. Jednak celem autora artykułu było samo zaprezen
towanie patriarchy mało znanego w literaturze polskojęzycznej, a rządzącego
Kościołem w niełatwych czasach. A także, poprzez rzucenie tego małego ka
myczka, poruszenie lawiny zainteresowania historią i losami chrześcijan pod pa
nowaniem muzułmańskim.
THE LIFE A N D WORKS OF THE PATRIARCH BENJAMIN I (622-661) IN THE
LIGHT OF „HISTORY OF COPTIC PATRIARCHS OF ALEXANDRIA”
Summary
The article: “Life and work of Patriarch Benjamin I o f Alexandria (622-661) in history of Cop
tic patriarchs of Alexandria” show’s life of father Benjamin as a head of Monophysitic Church of
Egypt in first year’s under rule of the Muslims, his work of rebuilding of consolidation of church
under his leadership, it also shows us relations between Copts and old and new rulers of Egypt.
N o ta o A u to r z e : M g r Ł u k a s z K a r c z e w s k i jest absolwentem studiów Historii Literatury
Wczesnochrześcijańskiej w Instytucie Nauk Historycznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wy
szyńskiego w Warszawie i aktualnie doktorantem w tymże Instytucie.
Słowa kluczowe: Kościół egipski, Kościół koptyjski, chrześcijanie a muzułmanie, patriarchat
aleksandryjski, monofizytyzm