VARIAź
SYNOŹI źT COLLźCTIONźS LźżUM
Vol. XI
Cassiodorus Senator
Variarum libri XII
Translatio
Anna Kołtunowska – Praefatio, Libri I-V. IX
Robert Sawa – Libri VI-VIII. X-XII
źlaboratio
Monica Ożóg
Henricus Pietras SJ
Officina editoria «Wydawnictwo WAM»
Cracoviae MMXVII
SYNOŹY I KOLźKCJź PRAW
Tom XI
Kasjodor Senator
Variae
Tłumaczenie
Anna Kołtunowska – Przedmowa, Ksi gi I-V. IX
Robert Sawa – Ksi gi VI-VIII. X-XII
Rewizja przekładu i opracowanie
Monika Ożóg
Henryk Pietras SJ
Wydawnictwo WAM
Kraków 2017
Tytuł oryginałuŚ
Cassiodori Senatoris Variae, MżH AA XII, T. Mommsen (ed.), Berolini 1894.
Variarum libri XII, A. J. Ż
(ed.), CCL 96, Turnholti 1973.
© Wydawnictwo WAM, 2017
Projekt okładki
Andrzej Sochacki
Adiustacja i korekta
Agnieszka Caba
ISBN 978-83-277-0802-1
WYŹAWNICTWO WAM
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków
tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003
e-mailŚ wam@wydawnictwowam.pl
ŹZIAŁ HANŹLOWY
tel. 12 62 93 254-256 • faks 12 62 93 494
e-mailŚ handel@wydawnictwowam.pl
KSI żARNIA WYSYŁKOWA
tel. 12 62 93 260
www.wydawnictwowam.pl
ŹrukŚ Źrukarnia Wydawnicza, Kraków
Publikację wydrukowano na papierze iBOOK White 60 g wol. 1.6
dostarczonym przez IżźPA Polska Sp. z o.o.
WST P OD REDAKCJI
Variae Kasjodora Senatora są dziełem szczególnym w historiografii. Zawierają listy królewskie, pisma urzędowe i formuły nominacji dygnitarzy
ró nych szczebli hierarchii w państwie Rzymian i żotów rządzonym przez
Teoderyka Wielkiego, Atalaryka, Amalasuntę, Teodahada i Witigisa w latach 489-538.
Wszystko zaczęło się od wkroczenia do Italii Teoderyka z całym swoim ludem, za pozwoleniem cesarza Zenona, albo wręcz na jego polecenie,
w roku 4891. Rozpoczęła się wojna z Odoakrem, który objął władzę w Italii
po zmuszeniu do dymisji ostatniego cesarza Cesarstwa Zachodniego, Romulusa Augustulusa. Teoderyk zwycię ył w roku 493 i od tego czasu zwykło się liczyć początek jego panowania, które trwało do jego mierci w 526
roku. Kronikarze tamtych czasów i współcze ni historycy są raczej zgodni,
e mimo całej zło ono ci państwa dwunarodowego i dwuwyznaniowego –
żoci byli arianami – był to szczę liwy czas dla Italii. Koronę po Teoderyku
objął jego wnuk Atalaryk, a jako e był jeszcze dzieckiem, rządziła w jego
imieniu matka, córka Teoderyka – Amalasunta. Po niej nastali Teodahad
i Witigis. Ostatecznie królestwo upadło, podbite przez Bizantyńczyków po
tak zwanych wojnach gockich, trwających a do 552 roku. Tyle w telegraficznym skrócie, gdy historia ta jest studiowana i opisywana ze szczegółami w literaturze i nie tu miejsce na jej powtarzanie.
Z pierwszych listów zamieszczonych w tym zbiorze dowiadujemy się
szczegółów dotyczących rodziny Kasjodora i jego samego. Ju jego przodkowie zajmowali poczesne miejsca w administracji państwowej, a ojciec
rozpoczął swoją karierę za czasów Odoakra, przechodząc w porę na stronę
zwycięskiego Teoderyka. Był prefektem Bruttium i Lukanii, czyli ziem południowej Italii, odpowiadających mniej więcej dzisiejszym Apulii i Kalabrii, prefektem pretorium i patrycjuszem.
1
Por. M. O óg, Inter duas potestates, 54-62.
VI
Wstęp
Kasjodor Senator, którego imię okazało się zapowiedzią wysokich urzędów, urodził się w latach osiemdziesiątych V wieku, prawdopodobnie
w Squillace w Kalabrii – tam przynajmniej spędził dzieciństwo. Starannie wykształcony rozpoczął karierę u boku ojca. Teoderyk ju w 507 roku
mianował go kwestorem pałacu2, a pod koniec ycia magistrem officiorum3
i być mo e ju i prefektem pretorium, gdy urząd ten Kasjodor sprawował
na pewno za następców Teoderykaś w 514 roku był te konsulem Zachodu.
Nie znamy dokładnych dat sprawowania przez niego funkcji, na pewno jednak od 507 roku, przez 30 lat z jakimi przerwami, był pierwszoplanową
postacią na dworze, zwierzchnikiem kancelarii królewskiej i głównym autorem wszelkich pism królewskich, co ostatecznie potwierdził tytuł magister
officiorum.
Po zajęciu Rawenny przez wojska bizantyńskie w 540 roku Kasjodor
zszedł z politycznej sceny. Nie posiadamy pewnych informacji na temat
miejsca jego pobytu w następnych latach. Wiadomo, e w latach 550-554
był w Konstantynopolu, czy jednak zaraz tam się udał i czy dobrowolnie czy
pod przymusem, pozostaje tematem przypuszczeń. W ka dym razie z Institutiones wynika, e po 554 roku wrócił do Kalabrii i postanowił zało yć dwa
klasztory. Na wzgórzu Castellum, gdzie dzisiaj wznosi się miasto Squillace, ufundował klasztor dla mnichów po więcających się przede wszystkim
ascezie. Niedaleko, w miejscu, gdzie były liczne stawy rybne, a które trudno obecnie precyzyjnie zlokalizować, ufundował klasztor zwany Vivarium,
w którym głównym zajęciem mnichów miało być kopiowanie i studiowanie
rękopisów, a tak e tłumaczenie greckich dzieł na język łaciński. Od tego
momentu mo na obserwować tradycję klasztornych skryptoriów, w następnych wiekach związanych z klasztorami benedyktynów. W swym ostatnim
dziele De orthographia Kasjodor sam napisał, e ma ju 93 lataś jego mierć
mo emy więc datować na około 580 roku. Klasztor Kasjodora istniał jeszcze prawdopodobnie kilkadziesiąt lat, dzieło studiowania i starannego kopiowania rękopisów przetrwało jednak w innych klasztorach.
Ź
K
Orationes 4 – zachowały się fragmenty mów Kasjodora z ró nych okresów
ycia na dworze królewskim.
Żormuła urzęduŚ Variae VI, 5.
Żormuła urzęduŚ Variae VI, 6.
4
MżH AA XII, L. Traube (ed.), Berolini 1894, 465-484.
2
3
Wstęp
VII
Chronica5 od Adama do roku 519 – lakoniczne informacje o wa niejszych
wydarzeniach.
Historia Gothorum – w XII księgach, z których pozostało streszczenie dokonane przez Jordanesa pod tytułem De origine actibusque Getarum, znane
i cytowane jako Getica6.
Ordo generis Cassiodororum7 – ksią eczka o historii rodziny autora. Zachowały się tylko fragmenty, i to interpolowane. Źziełko powstało prawdopodobnie między rokiem 540 a 554, być mo e podczas pobytu Kasjodora
w Konstantynopolu w latach 550-554.
Expositio Psalmorum8 – komentarz do wszystkich psalmów, w du ej czę ci
zale ny od komentarza w. Augustyna, napisany zapewne po opuszczeniu
dworu w Rawennie.
Liber de anima 9 – doło ony przez Kasjodora na zakończenie Variów.
Complexiones Apostolorum10 – streszczenie listów Nowego Testamentu,
Źziejów Apostolskich i Apokalipsy.
Institutiones divinarum et saecularium litterarum11 – napisane dla mnichów
w Vivarium jako wprowadzenie w studia nad tekstem Pisma więtego oraz
klasycznych tekstów literackich.
De orthographia12 – napisane na u ytek skryptorium zało onego przez Kasjodora w Squillace, wa nego o rodka kopiowania i opracowywania rękopisów klasycznych patrystycznych, przede wszystkim łacińskich.
Wiadomo ponadto, e Kasjodor napisał równie komentarz do Listu w.
Pawła do Rzymian w oparciu o komentarz Pelagiusza, omówienie całego
5
MżH AA XI, Chronica Minora saec. IV. V. VI. VII, vol. 2, T. Mommsen (ed.),
Berolini 1898, 120-161.
6
Jordanes, GeticaŚ MżH AA, V, pars prior, Iordanis Romana et Getica, T. Mommsen (ed.), Berolini 1882, 53-138.
7
Introduzione, testo critico, traduzione e commento a dura di L. Viscido, NapoliŚ
Università degli Studi di Salerno, 1992.
8
M. Adriaen (ed.), CCL 97-98 (1958).
9
J. W. Halporn (ed.), „Traditio” 16 (1960) 39-109.
10
PL 70, 1361-1416.
11
R. A. B. Mynors (ed.), Cassiodori Senatoris Institutiones, OxfordŚ Clarendon
Press, 1937.
12
H. Keil (ed.), żrammatici Latini VII, Leipzig 1980, 143-210.
VIII
Wstęp
Pisma więtego i ksią kę po więconą gramatyce. Współpracował te z źpifaniuszem w skompilowaniu historii ko cielnej z trzech historyków, czyli
Sokratesa, Sozomena i Teodoreta z Cyru (Historia tripartita)13.
Wszystkie pozostałe po Kasjodorze działa są te wydane w serii PL (69-70).
V
W ostatnich latach swej zaszczytnej słu by na dworze rawennackim Kasjodor postanowił upublicznić owoce swojej pracy i opublikować wybór
listów pisanych przez siebie w imieniu królów (księgi I-X), a tak e dokumentów własnych, wystawianych przez niego jako prefekta pretorium (księgi XI-XII). Czy zrobił to sua sponte, czy za namową przyjaciół, jak sugeruje
w przedmowie, ma mniejsze znaczenie. Wydaje się, e widząc nieuchronny koniec państwa, któremu słu ył, chciał uwiecznić sposób jego funkcjonowania i zarządzania nim. Niewątpliwie nie są to wszystkie pisma, które
wyszły z jego kancelarii, postarał się jednak o to, by jego zbiór 468 dokumentów ukazał wszystkie aspekty funkcjonowania państwa. Mamy więc
listy do królów, które ukazują politykę zagraniczną państwa, do odpowiedzialnych za przemarsze wojsk i ich aprowizacje, do prefektów i zarządców prowincji w sprawach lokalnych, a tak e dotyczące transportu, igrzysk,
teatrów, odbudowy zabytkowych budynków, rolnictwa czy rybołówstwa.
Kilka listów ilustruje te sposoby załatwiania spraw spornych między chrzecijanami a ydami czy Rzymianami a żotami, podaje rozwiązania prawne
i kompetencje poszczególnych urzędników czy dygnitarzyś formuły najwa niejszych urzędów zajmują całą księgę VI i czę ć VII. Indeks rzeczowy pozwoli Czytelnikowi na uzmysłowienie sobie ogromu poruszonych w tych
dokumentach tre ci. Przy okazji nadmieniamy, e datacja większo ci listów
jest przybli ona. Ustalenia wydawców, przede wszystkim Mommsena, podajemy przy tek cie łacińskim, natomiast daty przekonująco przedstawione
przez innych autorów, opracowujących poszczególne zagadnienia, podajemy przy tłumaczeniu polskim, oczywi cie z zaznaczeniem, kto jest autorem
zmiany datacji.
Źzieło rozpoczyna się przedmową, w której autor tłumaczy, e do sporządzenia zbioru został nakłoniony przez przyjaciół, by nie przepadło tak
wspaniałe przedsięwzięcie, jakim była jego współpraca z władcami ostro13
R. Hanslik (ed.), CSźL 71 (1952).
Wstęp
IX
gockimi. Oczywi cie nie musi to być prawdą i być mo e był to jego autorski
pomysł. Niektórzy podejrzewają, e ten zamysł to przejaw jego pró no ci,
nie nam go jednak osądzać.
Księgi I-IV rozpoczyna list Teoderyka do cesarza Anastazjusza z około
508 roku. Wszystkie zamieszczone tu listy datuje się na lata 507-511, czyli
na pierwsze cztery lata działalno ci Kasjodora na dworze królewskim. Był
on wtedy kwestorem pałacu i widocznie nale ało do jego obowiązków czuwanie nad kształtem dokumentów. Po 511 roku następuje przerwa do roku
523, stąd te przypuszcza się, e Kasjodor opu cił wtedy dwórś być mo e
wrócił do swojej Kalabrii, o związkach z którą często pisał.
Księga V zawiera listy z ostatnich trzech lat panowania króla Teoderyka, czyli 523-526, choć „zaplątały się” na koniec dwa listy do Trasamunda,
króla Wandalów, pochodzące z roku 511. Źotyczą one przede wszystkim
spraw lokalnych ró nych prowincji królestwa. Mo na odnie ć wra enie, e
Kasjodorowi zale ało na pokazaniu, jak do końca ycia Teoderyk troszczył
się o swoich obywateli.
Księgi VI i VII to rozmaite formulae, nominacje dostojników i urzędników wszelkich szczebli, od konsula poczynając. Były to dokumenty kancelaryjne, jakby wzory urzędowych „druków”, wyprodukowane przez urząd
z zachowaniem jak najparadniejszej retoryki urzędowej, bez wątpienia dzieło samego Kasjodora. Przy okazji jest to najpełniejszy opis kompetencji poszczególnych urzędników oraz trybu ich mianowania i odwoływania.
Kolejne dwie księgi VIII i IX to korespondencja z czasów krótkiego panowania Atalaryka, po mierci Teoderyka Wielkiego, czyli z lat 526-534.
W imieniu małoletniego króla, który przejął koronę mając dziesięć lat, rządy
sprawowała jego matka Amalasunta, niewątpliwie więc za listami tymi stoi
wła nie ona. Kasjodor był wówczas jej prefektem pretorium, najwa niejszą
osobą na dworze, jego formalne autorstwo tych listów nie podlega zatem
dyskusji, a na ile ich tre ć była podyktowana przez królową, a na ile ustalana wspólnie, tego nie da się ustalić. Wiadomo, e Amalasunta cieszyła się
sławą głęboko wykształconej, ambitnej i mądrej osoby, wręcz zbyt mądrej,
by długo mogli ją znosić mo nowładcy żotów.
Listy pisane w imieniu Amalasunty, a po jej zamordowaniu przez mę a
Tedahada redagowane w jego imieniu, po nim za w imieniu króla Witigisa,
wchodzą w skład księgi X. Trzeba było obudzić się ze snu o szczę liwym
państwie żotów i Rzymian w Italii. Spory, intrygi i zbrodnie między żotami
oraz najazd wojsk bizantyńskich zakończyły ten eksperyment.
Kasjodorowi nie pozostało nic innego, jak po prostu zamknąć swoją kancelarię i się wyprowadzić. Zebrał listy, które uwa ał za najwa niejsze, do-
X
Wstęp
ło ył jeszcze dwie księgi, XI i XII, w których zawarł swoje listy, które pisał
jako prefekt pretorium we własnym imieniu do ró nych urzędników, mianując ich lub odwołując i powierzając ró ne sprawy, i zakończył dzieło. Miał
wtedy około 50 lat, ponad 40 było jeszcze przed nim, ale te spędził, zajmując się zupełnie czym innym, jak ju krótko napisali my.
W niniejszym wydaniu reprodukujemy klasyczne wydanie Theodora
Mommsena14, zaznaczając pod tekstem warianty z wydania A. J. Żridha15,
czasem preferowane przez tłumaczy. W przypisach do poszczególnych dokumentów podajemy liczne odniesienia do literatury klasycznej, bardzo częste w tym dziele tak przesączonym retoryką. Idziemy w tym za wydawcami,
nie poprawiając ich ani nie sprawdzając. Uznali my, e jest to dzieło skończone i wykonane, do którego nie potrafiliby my nic dodać. Wszystkie inne
przywoływane opracowania były przez nas konsultowane i pełny ich wykaz
znajduje się w bibliografii. Nie jest to oczywi cie kompletna bibliografia
kasjodoriańska, bo jej wykazy są przeogromne. Źokonali my tak e ujednolicenia i weryfikacji tłumaczenia, co w znacznej mierze dotyczy nader
skomplikowanej tytulatury łacińskiej, obcej językowi polskiemu, Upro cili my ją zatem, gdy przy dwujęzycznym wydaniu i tak Czytelnik mo e
sam sprawdzić, jak dany tytuł wygląda w oryginale, a po polsku unika się
udziwnień.
Mamy nadzieję, e publikacja tego zbioru w języku polskim pomo e
w lepszym rozumieniu fenomenu państwa Teoderyka Wielkiego, a przez to
początków postcesarskiej. źuropy.
Monika Ożóg
Henryk Pietras
14
1894.
15
Cassiodori Senatoris Variae, MżH AA XII, T. Mommsen (ed.), Berolini
Variarum libri XII, A. J. Żridh (ed.), CCL 96, Turnholti 1973.
WST P OD TŁUMACZY
Znamienny jest fakt, e do tej pory aden z narodów europejskich nie
mo e poszczycić się kompletnym przekładem zbioru Variae Kasjodora. Podejmowano wprawdzie, począwszy od wieku XIX, inicjatywy tłumaczenia
poszczególnych listów, łączonych niekiedy według tematyki lub adresatów,
na język angielski, niemiecki czy włoski, w rezultacie tych działań dysponujemy jednak zaledwie ułamkiem oryginału.
Źokonanie pełnego przekładu tego zbioru ma na celu przede wszystkim
ukazanie współczesnemu człowiekowi, jak pisano listy urzędowe w VI wieku, w istniejącym przez kilkadziesiąt lat państwie, zało onym przez gockich
przybyszów na gruzach imperium rzymskiego. Variae odsłaniają rzymskogocką codzienno ć, z którą borykali się „barbarzyńscy” królowie rządzący
dwoma, tak bardzo ró niącymi się pod względem mentalno ci ludami. Ukazują one znaczenie retoryki w codziennych działaniach urzędników i polityków, poruszając często problemy do dzi aktualne w yciu społecznym. Są
wreszcie wiadectwem troski o dobro wspólne, a zarazem walki z korupcją
i egoizmem wpływowych jednostek, zaszczytnej słu by państwu na równi
z dą eniem do własnych korzy ci, nierzadko kosztem innych ludzi. Obok
wzorców negatywnych – choćby dygnitarzy skoncentrowanych na pomnaaniu własnego majątku – widzimy tu nakre loną postawę władcy idealnego, nieustannie poszukującego prawdy, dą ącego do sprawiedliwo ci oraz
pojednania ze wszystkimi warstwami i grupami etnicznymi, którego najdoskonalszym wcieleniem pozostaje Teoderyk Wielki. Listy Kasjodora mają
zatem wyra nie wyczuwalny charakter dydaktyczny, co nie ogranicza grona ich czytelników do historyków specjalistów czy filologów zainteresowanych tą epoką, ale skłania do lektury wszystkich tych, którzy równie dzisiaj
szukają odpowiedzi na pytanie o sens pracy pro publico bono i zaanga owania w ycie społeczne.
Praca nad niniejszym przekładem okazała się wszak e niemałym wyzwaniem. Stawia on sobie bowiem za zadanie choćby czę ciowe przybli-
XII
Wstęp
enie polskiemu Czytelnikowi pisma Variae, ich stylu, języka i tematyki.
Zasadnicza trudno ć tłumaczy polegała zwłaszcza na zmaganiu się z du ą
ilo cią rodków retorycznych i znaczną liczbą wieloznacznych sformułowań, a tak e często niejasnym kontekstem historycznym pism, co do których wielokrotnie nie dysponujemy innymi ródłami.
Anna Kołtunowska
Robert Sawa
BIBLIOGRAFIA
Ź
Cassiodori Senatoris Variae, MżH AA XII, T. Mommsen (ed.), Berolini
1894ś Variarum libri XII, A. J. Żridh (ed.), CCL 96, Turnholti 1973.
Cassiodoro Senatore, Variae, introd., trad. e note di L. Viscido, Luigi Pellegrini źditore 2005.
Barnish S. J. B., The Variae of Magnus Aurelius Cassiodorus Senator, LiverpoolŚ University Press 1992.
Hodgkin T., The Letters of Cassiodorus. A Condensed Translation of the
Variae Epistolae of Magnus Aurelius Cassiodorus Senator, LondonŚ
H. Żrowde 1886.
Cassiodori Senatoris Chronica ad a. DXIX, MżH AA XI, Chronica Minora
saec. IV. V. VI. VII, vol. 2, T. Mommsen (ed.), Berolini 1898, 120-161.
Cassiodorus, InstitutionesŚ De institutione divinarum litterarum; de artibus
ac disciplinis saecularium litterarum (PL 70, 1105-1150ś 1149-1220)ś
Institutiones, R. A. B. Mynors (ed.), Clarendon Press, Oxford 1937 (wiele wydań)ś Institutions of Divine and Secular Learning and On the Soul,
transl. J. W. Halporn, Liverpool University Press 2004, repr. 2007.
Cassiodorus, Ordo generis Cassiodororum – źxcerpta, Introduzione, testo
critico, traduzione e commento a dura di L. Viscido, NapoliŚ Università
degli Studi di Salerno, 1992.
Codex Theodosianus: Codex Theodosianus, Theodosiani Libri XVI cum
Constitutionibus Sirmondianis et Leges Novellae ad Theodosianum pertinentes, T. Mommsen, P. M. Meyer (ed.), Berlin 1962ś Code Théodosien
livre XVI, texte latin T. Mommsen, traduction J. Rougé, introduction
J. Źelmaire, SCh 497, Paris 2005ś Les lois religieuses des Empereurs
Romans des Constantin à Théodose II, vol. II, texte latin T. Mommsen,
traduction J. Rougé, introduction J. Źelmaire, SCh 531, Paris 2009.
XIV
Bibliografia
Codicis Theodosiani liber sextus decimus, opr. M. O óg, M. Wójcik, „Synodi et Collectiones Legum” (=SCL) vol. VII, KrakówŚ Wydawnictwo
Akademii Ignatianum w Krakowie, Wydawnictwo WAM 2014.
Corpus Iuris Civilis, vol. I, Institutiones, Digesta, P. Krueger, T. Mommsen
(ed.), Berolini 1963.
Corpus Iuris Civilis, vol. II, Codex Justinianus, P. Krueger (ed.), Berolini
1954.
Corpus Iuris Civilis, vol. III, Novellae, R. Schoell, ab. ż. Kroll (ed.), Berlin
1895.
Edictum Theodorici Regis, MżH, Leges V, Ż. Bluhme (ed.) Hannover,
1875-1889, 145-170.
źnnodius Magnus Żelicius, EpistolaeŚ Lettres, texte établi, traduit et commenté par S. żioanni, ParisŚ Les Belles Lettres, 2006.
Excerpta Valesiana = Anonymus Valesianus: Fragmenta Historica ab Henrico et Hadriano Valesio primum edita, Rerum Italicarum Scriptores XXIV,
4, R. Cessi (ed.), Città di Castello 1913ś Excerpta Valesiana, recensuit
J. Moreau, Bibliotheca Scriptorum żraecorum et Romanorum Teubneriana, Lipsiae 1961ś Excerpta Valesiana, recensuit J. Moreau, editionem
correctiorem curavit V. Velkov, Lipsiae, In aedibus B. ż. Teubneri 1968ś
L’Anonymus Valesianus II, ch. 79-96, W. Bracke (ed.), Bologna 1992ś
Czasy Teoderyka, tłum. L. Winniczuk, „Meander” 17 (1962), z. 6, 327-337.
Jordanes, GeticaŚ MżH AA V, pars prior, Iordanis Romana et Getica,
T. Mommsen (ed.), Berolini 1882, 53-138ś Ż. żiunta, A. żrillone, Iordanis de origine actibusque Getarum, Roma 1991ś Kasjodor i Jordanes.
Historia gocka czyli Scytyjska Europa, tłum. ź. Zwolski, LublinŚ TN
KUL 1984, 91-146.
Liber Pontificalis I-XCVI (usque ad annum 772), opr. M. O óg, H. Pietras,
„Synodi et Collectiones Legum” (=SCL) vol. IX, KrakówŚ Wydawnictwo Akademii Ignatianum w Krakowie, Wydawnictwo WAM 2014.
Marcellinus Comes, Chronica, MżH AA XI, T. Mommsen (ed.), Berolini
1894, 37-108ś The Chronicle of Marcellinus, translation and commentary by B. Croke, Sydney 1995 (Byzantina Australiensia 7).
Procopius, De bello Gothico, Procopii Caesariensis Opera Omnia, recognovit J. Haury, vol. II, De bellis libri V-VIII, editio stereotypa correctior,
addenda et corrigenda adiecit ż. Wirth, Lipsiae 1963.
Procopius, De bello Vandalico, Procopii Caesariensis Opera Omnia, recognovit J. Haury, vol. I, De bellis libri III-IV, editio stereotypa correctior,
addenda et corrigenda adiecit ż. Wirth, Lipsiae 1963.
Bibliografia
XV
O
Amory P., People and identity in Ostrogothic Italy 489-554, CambridgeŚ
University Press 1997.
Aricò ż., Cassiodoro e la cultura latina, [wŚ] Flavio Magno Aurelio Cassiodoro, S. Leanza (a cura di), Soveria MannelliŚ Rubbettino źditore 1983,
154-178.
Ball Platner S, A Topographical Dictionary of Ancient Rome, LondonŚ
Oxford University Press 1929.
Barnwell P. S., Emperor, Prefects and Kings. The Roman West, 395-565, The
University of Carolina Press 1992.
Bjornlie M. S., Governmental Administration, [wŚ] A Companion to Ostrogothic Italy, J. J. Arnold, M. S. Bjornlie, K. Sessa (ed.), LeidenŚ Brill
2016, 47-73.
Bjornlie M. S., What Have Elephants to do with Sixth-Century Politics?:
A Reappraisal of the „Official” Governmental Dossier of Cassiodorus,
„Journal of Late Antiquity” 2/1 (2009) 143-171.
Bjornlie M. S., Politics and Tradition between Rome, Ravenna and Constantinople: A Study of Cassiodorus and the Variae 527-554. Cambridge
studies in medieval life and thought, Żourth series 89, New YorkŚ Cambridge University Press 2013.
Blemencranz B., Juifs et Chrétiens dans le monde occidental, 430-1096, ParisŚ La Haye 1960.
Canella T., Tolleranza o intolleranza religiosa? Princìpi di buon governo
e convivenza civile nel dibattito culturale cristiano tardoantico, „Annali
di Storia dell’źsegesi” 28/1 (2011) 205-239.
Caruso A., Cassiodoro nella vertigine dei tempi di ieri e di oggi, Soveria
MannelliŚ Rubbettino 1998.
Chioffi L., Portus: magazzini daziari e magazzini generali nei grandi porti
commerciali, „Sylloge źpigraphica Barcinonensis” 10 (2012) 319-333.
Christie N., From to Charlemagne: An Archaeology of Italy, AD 300-800,
HantsŚ Ashgate Publishing 2006.
Coates-Stephens R., Attitudes to „spolia” in some antique texts, [wŚ] L. A. Lavan, W. Bowden (ed.), Theory and Practice in Late Antique Archaeology
(Antique Archaeology), LeidenŚ Brill 2003, 341-357.
Conso, Ź. Sur le sens de „formula” dans les „Variae” de Cassiodore, „Revue de philologie, de litterature et d’histoire anciennes” 56 (1982) 265-285.
XVI
Bibliografia
Cracco Ruggini L., Cassiodoro e la medicina: l’evoluzione del concetto di
utilità „Tanti affetti in tal momento”, [wŚ] Studi in onore di Giovanna
Garbarino, A. Balbo, Ż. Bessone, ź. Malaspina (a cura di), AlessandriaŚ
źdizioni dell’Orso 2011, 279-296.
Cracco Ruggini L., L’Adriatico tardoantico, „Rivista Storica Italiana” 124/1
(2012) 259-281.
Cracco Ruggini L., Società provinciale, società romana, società bizantina
in Cassiodoro, [wŚ] Flavio Magno Aurelio Cassiodoro, S. Leanza (a cura
di), Soveria MannelliŚ Rubbettino źditore 1983, 245-261.
Źe Salvo L., Politiva commerciale e controllo dei mercati in età teodericiana. Su alcune „formulae” cassiodore, [wŚ] Cassiodoro. Dalla corte
di Ravenna al Vivarium di Squillace, S. Leanza (a cura di), Soveria MannelliŚ Rubbettino źditore 1993, 99-113.
Źe Salvo L., Rifornimenti alimentari e trasporti marittimi nelle „Variae” di
Cassiodoro, [wŚ] Flavio Magno Aurelio Cassiodoro, S. Leanza (a cura
di), Soveria MannelliŚ Rubbettino źditore 1983, 409-420.
Źella Corte Ż., La posizione di Cassiodoro nella storia dell’enciclopedia,
[wŚ] Flavio Magno Aurelio Cassiodoro, S. Leanza (a cura di), Soveria
MannelliŚ Rubbettino źditore 1983, 29-48.
Źi Paola L., L’organizzazione del sistema dei trasporti nelle „Variae” di
Cassiodoro: nova et vetusta, [wŚ] Cassiodoro. Dalla corte di Ravenna al
Vivarium di Squillace, S. Leanza (a cura di), Soveria MannelliŚ Rubbettino źditore 1993, 85-97.
Źi Paola L., Naturalis siquidem cura est aegris dare laetitiam: medici
e malattie, cure naturali e terapie mediche nella testimonianza di alcuni
autori tardoantichi, [wŚ] Poveri ammalati, ammalati poveri. Dinamiche
socio-economiche, trasformazioni culturali e misure assistenziali nell’
Occidente romano in età tardoantica, Atti del Convegno di Studi (Palermo, 13-15 ottobre 2005), R. Marino, C. Molè, A. Pinzione (a cura di),
Palermo 2006, 281-297.
Źu Cange et al., Glossarium mediae et infimae latinitatis, NiortŚ L. Żavre
1883-1887.
Źurliat J., La salaire de la paix sociale dans les royaumes barbares (Ve-VIe
siècles), [wŚ] H. Wolfram, A. Schwarcz (ed.), Anerkennung und Integration. Zu den wirtschaftlichen Grundlagen der Völkerwanderungszeit
400-600, WienŚ Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften 1988, 21-72.
Bibliografia
XVII
Źyggue ź., Excursus sulla „Basilica Herculis” ricordata da Cassiodoro,
„Corso di Cultura sull’Arte Ravennate e Bizantina” 4/2 (1957) 75-78.
Żauvinet-Ranson V., Decor civitatis, decor Italiae. Monuments, travaux publics et spectacles au vie siècle d’après les Variae de Cassiodore, BariŚ
źdipuglia 2006.
Żauvinet-Ranson V., Le devenit du patrimoine monumental romain des cités d’Italie à l’époque ostrogothique, [wŚ] M. żhilardi, Chr. J. żoddard,
P. Porena. (ed.), Les cités de l’Italie tardo-antique (IVe – VIe siècle): institutions, économie, société, culture et religion, Collection de l’École
française de Rome 369, RomaŚ École française de Rome 2006, 205-216.
Żauvinet-Ranson V., Une réponse de Cassiodore à la Consolation de Philosophie ? (Variae I, 5), „Revue d’études augustiniennes et patristiques”
55 (2009) 247-264.
Żrakes R. M., Late Roman Social Justice and the Origin of the Defensor Civitatis, „The Classical Journal” 89 (1994) 337-348.
Żrévier A., Ostie et Porto à la fin de l’antiquité, „Mél. de l’Éc. Żr. de Rome”
70 (1958) 295-330.
Żridh A., Terminologie et formules dans les Variae de Cassiodore, StockholmŚ Almqvist Ę Wiksell 1956.
żarnsey P., Grain for Rome, [wŚ] P. żarnsey, K. Hopkins, C. R. Whittaker
(ed.), Trade in the Ancient Economy, LondonŚ Chatto Ę Windus 1983.
żhilardi M., żoddard Chr. J., Porena P. (ed.), Les cités de l’Italie tardo-antique (IVe – VIe siècle) : institutions, économie, société, culture et religion,
Collection de l’École française de Rome 369, RomaŚ École française de
Rome 2006.
żiardina A., Cassiodoro politico e il progetto delle „Variae”, [wŚ] Teoderico il grande e i Goti d’Italia. Atti del XIII Congresso internazionale di
studi sull’Alto Medioevo. Milano 2-6 novembre 1992, t. 1, SpoletoŚ Centro Italiano di Studi sull’Alto Medioevo, 45-76.
żiardina A., Cassiodoro politico, RomaŚ L’źrma Bretschneider 2006.
żiomaro A. M., Il prefetto del pretorio Flavio Magno Aurelio Cassiodoro
e la sua „squadra”Ś il praerogativarius qui secreti munus iudicialis accepit, [wŚ] Ravenna Capitale. Giudizi, giudici e norme processuali in
Occidente nei secoli IV-VIII, vol. I, Santarcangelo di Romagna (RN)Ś
Maggioli S.p.A 2015, 254-299.
żoubert P., Autour du voyage à Byzance du pape S. Jean I, „Orientalia Christiana Periodica” 24 (1956) 346-359.
XVIII
Bibliografia
Howe L. L., The Pretorian Prefect from Commodus to Diocletian (AD 180-305), Chicago, IllinoisŚ University of Chicago Press 1942.
Jakubowski I., Stanowisko pretora w „Kodeksie Teodozjańskim” i „Nowelach Postteodozjańskich”, „Acta UL” 32 (1978) 35-45.
Jouanaud J.-L., Pour qui Cassiodore a-t-il publié les Variae? [wŚ] Teoderico il Grande e i Goti d’Italia. Atti del 13 Congresso Internazionale
di Studi sull’Alto Medioevo, Milano, 2-6 novembre 1992. 1-2, SpoletoŚ
Centro Italiano di Studi sull’Alto Medioevo 1993, 721-741.
Jó wiak S., Defensor civitatis. Status quaestionis, [wŚ] Romanitas et christianitas, A. Źębiński, S. Jó wiak (ed.), LublinŚ Wyd. KUL 2008, 73-81.
Jurewicz O., Winniczuk L., Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym, WarszawaŚ PWN 1973.
Juster J., Les Juifs dans l’Empire Romain. Leur condition juridique, economique et sociale, I-II, ParisŚ Librairie P. żeuth ner 1914, 469-472.
Kakridi Ch., Cassiodors Variae. Literatur und Politik im ostgotischen Italien, Leipzig-MünchenŚ K. ż. Saur 2005.
Kasperski R., Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje
o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia ródłoznawcze” 47
(2009) 1-16.
La Rocca C., Cassiodoro, Teodato e il restauro degli elefanti di bronzo della
Via Sacra, „Reti Medievali Rivista” 11, 2 (2010) 25-44.
Lamma P., La politica dell’imperatore Anastasio I (491-518 ), [wŚ] Oriente
e Occidente nell’alto medioevo. Studi storici sulle due civilità, PadovaŚ
Antenore 1968, 27-57.
Leopold, J. W. Consolando per edicta. Cassiodorus, Variae, 4,50 and imperial consolations for natural catastrophes, „Latomus” 45(1986), 816-836.
Lepelley C., La survie de l’idée de cité républicaine en Italie au début du VI
siècle, dans un édit d’Athalaric rédigé par Cassiodore (Variae, IX, 2),
[wŚ] La fin de la cité antique et le début de la cité médiévale, C. Lepelley
(a cura di), BariŚ źdipuglia 1996, 71-83.
Lepelley C., Un éloge nostalgique de la cité classique dans les „Variae” de
Cassiodore, [wŚ] M. Sot (éd.), Haut Moyen-Age: Culture, éducation et société. Études offertes à Pierre Riché, ParisŚ Édition Publidix 1990, 33-47.
Lusuardi S., Sulle trace della presenza gota in Italia: Il contributo delle fonti archeologiche, [wŚ] Magistra barbaritas: I barbari in Italia, Milano
1984, 509-558.
Macpherson R., Rome in Involution. Cassiodorus’ Variae in their literary
and historical setting, PoznańŚ UAM 1989.
Bibliografia
XIX
Mandile R., Note sull’Aponus di Claudiano, „Annali della Żacoltà di Lettere
e Żilosofia dell’Università degli Studi di Milano” 62/3 (2009) 345-359.
Marangoni C., Reggio come Samo. Una traccia dei „Florida” di Apuleio
nelle „Variae” di Cassiodoro, „Incontri triestini di filologia classica”
3 (2003-2004) 215-225.
Marano Y., Variae 2, 39. Cassiodoro e Fons Aponi, [wŚ] Aquae Patavinae.
Il termalismo antico nel comprensorio euganeo e in Italia, Atti del I Convegno Nazionale (Padova, 21-22 żiugno 2010), M. Bassani, M. Bressan, Ż. żhedini (a cura di), PadovaŚ University Press 2012, 195-210.
Morosi, R. L’attività del praefectus praetorio nel regno ostrogoto attraverso le „Variae” di Cassiodoro, „Humanitas” 27-28 (1975-76), 71-96.
Morosi R., Cancellarii in Cassiodoro e in Giovanni Lido, „Romanobarbarica” 3 (1978) 127-157.
Morosi R., I saiones, speciali agenti di polizia presso i Goti, „Athenaeum”
59 (1981) 150-165.
Morosi R., L’officium del prefetto del pretorio nel VI secolo, „Romanobarbarica” 2 (1977) 103-148.
Neri V. L., Il lessico sociologico della tarda antichitа: l’esempio delle Variae di Cassiodoro, „Studi Storici” 51/2 (2010) 5-52.
O’Źonnell J., Cassiodorus, Los Angeles-LondonŚ University of California
Press, Berkeley 1979.
O óg M., Inter duas potestates. Polityka religijna Teoderyka Wielkiego,
KrakówŚ Wydawnictwo WAM 2012.
O óg M., Rozporządzenia prawne Teoderyka Wielkiego w kwestiach religijnych w „Variae” Kasjodora, V Kongres Mediewistów Polskich (Recepcja i odrzucenie. Kontakty międzykulturowe w średniowieczu), Rzeszów,
20-24.09.2015, w druku.
O óg M., „Sepulcri violatio” w Edykcie Teoderyka na tle Kodeksu Teodozjusza i ustawodawstwa kościelnego, [wŚ]Ś A. Bartnik, W. Kaczanowicz,
A. A. Kluczek, N. Rogosz (ed.), W kręgu ikon władzy, ludzi oraz idei
świata starożytnego, KatowiceŚ U 2014, 125-139.
Pesce M., Cassiodoro e gli ebrei: provvedimenti politici e riflessione teologica, „Annali di storia dell’esegesi” 16, 2 (1999) 379-401.
Pergoli Campanelli A., Cassiodoro alle origini dell’idea di ristauro, MilanoŚ Jaca Book 2013.
Pieroni P., Il Rapporto tra digressioni e contesto nell’epistolario di Cassiodoro: Un’ipotesi per „Variae” 12, 14, „Rivista di Cultura Classica e Medioevale” 51/1 (2009) 141-152.
XX
Bibliografia
Pieroni P., Digressioni nella variae di Cassiodoro: ancora qualche considerazione, „Bolletino di Studi Latini” 41/2 (2011) 543-555.
Pieroni P., Un’eruzione del Vesuvio: Nota a Cassiod. „Var” 4, 50, 5, „Studi
Classici e Orientali” 51 (2005) 217-224.
Pietras H., Sprawy religijne w listach króla Atalaryka, V Kongres Mediewistów Polskich (Recepcja i odrzucenie. Kontakty międzykulturowe w średniowieczu), Rzeszów, 20-24.09.2015, w druku.
Pizzani U., Boezio consulente tecnico al servizio dei re barbarici, „Romanobarbarica” 3 (1978) 189-242.
Pizzani U., La cultura musicologia di Cassiodoro, [wŚ] Cassiodoro. Dalla
corte di Ravenna al Vivarium di Squillace, S. Leanza (a cura di), Soveria
MannelliŚ Rubbettino źditore 1993, 27-60.
Prostko-Prostyński J., „Amicitiae polulis per damna creverunt”. Kasjodor,
senat rzymski i niektóre aspekty instalacji barbarzyńców w Italii pod koniec V wieku, [wŚ] Ź. A. Sikorski, A. M. Wyrwa (ed.), Cognitioni Gestorum. Studia z dziejów średniowiecza dedykowane Profesorowi Jerzemu
Strzelczykowi, Poznań-WarszawaŚ Źiż 2006, 29-40.
Prostko-Prostyński J., Utraeque res publicae. The Emperor Athanasius I's
Gotic Policy (491-518), tłum. P. Znaniecki, PoznańŚ UAM 1994 (wyd. 1).
Radici Colace P., Lessico monetario in Cassiodoro: simbologia della moneta e filosofia del linguaggio, [wŚ] Cassiodoro. Dalla corte di Ravenna al
Vivarium di Squillace, S. Leanza (a cura di), Soveria MannelliŚ Rubbettino źditore 1993, 159-176.
Ravenna ż., In margine a Cassiodoro var. II 39,6, [wŚ] Il calamo della
memoria. Riuso di testi e mestiere letterario nella tarda antichità. IV,
L. Cristante, S. Ravalico (a cura di), źUT źdizioni Università di Trieste
2011, 75-193.
Reydellet M., Théoderic et la „civilitas”, [wŚ] A. Carile (red.), Teoderico
e i Goti tra Oriente e Occidente. Congresso internazionale, Ravenna 28
settembre – 2 octobre 1992, RavennaŚ Longo Angelo 1995, 285-296.
Rougé J., Sur un mot de Cassiodore: Exculcatoriae – Sculcatoriae – Sulcatoriae, „Latomus” 21/2 (1962), 384-390.
Ruciński S., Praefectus Urbi. Strażnik porządku publicznego w Rzymie
w okresie wczesnego Cesarstwa, PoznańŚ Wydawnictwo Poznańskie 2012.
Ruggini L., Economia e società nell’Italia Annonaria. Rapporti fra agricoltura e commercio dal IV al VI secolo d. C., MilanoŚ żiuffrè 1961.
Saitta B., „Custodia Legum Civilitatis Est Indicium”. Teoderico L’Amalo
e La Civiltà Romana, „Antigüedad y cristianismo” 7 (1990) 391-403.
Bibliografia
XXI
Saitta B., „Religionem imperare non possumus”. Motivi e momenti della politica di Teoderico il Grande, „Quaderni Catanesi di studi classici
e medievali” 8 (1986) 63-88.
Saitta B., La „civilitas” di Teoderico. Rigore amministrativo, „tolleranza”
religiosa e recupero dell’antico nell’Italia ostrogota, Studia Historica
128, RomaŚ L’źrma di Bretschneider 1993.
Sardella T., „Vindicta” e „ius occidendi”. Cassiodoro e la punibilià degli
adulteri in età teodericiana, [wŚ] Cassiodoro. Dalla corte di Ravenna al
Vivarium di Squillace, S. Leanza (a cura di), Soveria MannelliŚ Rubbettino źditore 1993, 73-83.
Sartorius ż., Essai sur l’état civil et politique des peuples d’Italie, sous le
gouvernement des Goths, ParisŚ Treuttel et Würtz 1811
Sinniger W. ż., Administartive shifts under Theoderic, „Traditio” 21 (1965)
456-467.
Sirago V. A., I Cassiodoro. Una famiglia calabrese alla direzione d’Italia
nel V e VI secolo, Soveria MannelliŚ Rubbettino 1983.
Sirago V. A., I Goti nelle „Variae” di Cassiodoro, [wŚ] Flavio Magno Aurelio Cassiodoro, Atti della settimana di studi, Cosenza-Squillace 1924 settembre 1983 S. Leanza (a cura di), Soveria MannelliŚ Rubbettino
1986, 179-205.
Sirago V. A., Italia e italianità nelle „Variae” di Cassiodoro, „Studi Tardoantichi” 4 (1987) 129-162.
Sirago V. A., La Calabria nelle „Variae” di Cassiodoro, „Studi Storici
Meridionali” 6 (1986), 3-27.
Sirago V. A., La Puglia nelle „Variae” di Cassiodoro, „Studi Storici Meridionali” 6 (1986) 131-157.
Sirago V. A., Il Samnio nelle „Variae” di Cassiodoro, „Studi Storici Meridionali” 6 (1986) 275-300.
Sirago V. A., La Campania nelle „Variae” di Cassiodoro, „Studi Storici
Meridionali” 7 (1987) 3-22.
Strzelczyk J., Goci – rzeczywistość i legenda, WarszawaŚ PIW 1984.
Syme R., Guard Prefects of Trajan and Hadrian, JRS 70 (1980) 64-80.
Vera Ź., Dalla liturgia al contratto: Cassiodoro, Variae X, 28 e il tramonto della città curiale, [wŚ] P. C. Źiaz-Inaki Martin Viso (eds.), Between
Taxation and rent. Fiscal problems from Late Antiquity to Early Middle
Ages, Bari 2011, 51-70.
Viscido L., Note su una delle Variae di Cassiodoro [=XII, 12], [wŚ] Studi
sulle Variae di Cassiodoro, Calabria Letteraria źditrice 1987, 25-30.
XXII
Bibliografia
Viscido L., Note testuali ad alcuni passi delle Variae, [wŚ] Studi sulle Variae di Cassiodoro, Calabria Letteraria źditrice 1987, 44-50.
Viscido L., Rispetto per la romanità nelle Variae di Cassiodoro, [wŚ] Studi
sulle Variae di Cassiodoro, Calabria Letteraria źditrice 1987, 51-59.
Viscido L., Su una epigrafe squillacese del 1522: proposta di lettura e interpretazione di un testo latino, contributo all’identificazione del Cassiodoreo Mons Castellum nel colle dell’odierna Squillace, „Vivarium
Scyllacense” 10/2 (1999), 13-40.
Viscido L., Sull’uso del termine barbarus nelle Variae di Cassiodoro, [wŚ]
Studi sulle Variae di Cassiodoro, Calabria Letteraria źditrice 1987, 61-71.
Viscido L., Var. XII, 15, 2 ss, [wŚ] Studi sulle Variae di Cassiodoro, Calabria
Letteraria źditrice 1987, 31-43.
Wiewiorowski J., Udział wikariusza diecezji w polityce religijnej cesarzy
późnorzymskich (uwagi wstępne), [wŚ] Społeczeństwo i religia w świecie
antycznym, Sz. Olszaniec, P. Wojciechowski (ed.), ToruńŚ Wyd. Nauk.
UMK 2010, 411-431.
Wilczyński M., Germanie w służbie zachodniorzymskiej w V w. n.e. Studium
historyczno-prosopograficzne, KrakówŚ Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej 2001.
Wajda J., Communion et foi les trois premiers voyages des papes de Rome
à Constantinople (484-555). Étude historique et théologique, SiedlceŚ
Iwonex 2006.
Zimmermann O. J., The Late Latin Vocabulary of the „Variae” of Cassiodorus. With Special Advertence of the Technical Terminology of Administration, Washington 1944.
Zumbo A., Sugli „excursus” zoologici nelle „Variae” di Cassiodoro, [wŚ]
Cassiodoro. Dalla corte di Ravenna al Vivarium di Squillace, S. Leanza
(a cura di), Soveria MannelliŚ Rubbettino źditore 1993, 191-197.
Kasjodor Senator
Variae
PRAEFATIO
a. 537/538
[1] Cum disertorum gratiam aut communibus fabulis aut gratuitis beneficiis, nullis tamen veris meritis collegissem, dicta mea, quae in honoribus
saepe positus pro explicanda negotiorum qualitate profuderam, in unum corpus redigere suadebant, ut ventura posteritas et laborum meorum molestias,
quas pro generalitatis commodo sustinebam, et sinceris conscientiae inemptam dinosceret actionem. [2] Dicebam dilectionem ipsorum mihi potius
fore contrariam, ut, quod modo propter desideria supplicantium putabatur
acceptum, postea legentibus videretur insubidum. addebam debere illos
Flacci dicta recolere, qui monet, quid periculi vox praecipitata possit incurrere. [3] Respondendi celeritatem cunctos videtis exigere, et creditis me impaenitenda proferre? dictio semper agrestis est, quae aut sensibus electis per
moram non comitur aut verborum minime proprietatibus explicatur. loqui
nobis communiter datum est: solus ornatus est, qui discernit indoctos.
[4] Nonus annus ad scribendum relaxatur auctoribus: mihi nec horarum
momenta praestantur: mox ut coepero, clamoribus imminetur et festinatione
nimia geritur, ne cautius coepta peragantur. alter nos frequentia invidiosae
interpellationis exaggerat: alter miseriarum mole castigat: alii furiosa contentionum seditione circumdant. [5] Inter haec cur requiritis dictationis eloquium, ubi copiam vix possumus habere sermonum? ipsas quoque noctes
inexplicabilis cura circumvolat, ne desint alimonia civitatibus, quae supra
omnia populi plus requirunt, studentes ventri, non auribus. hinc est quod
cogimur animo per cunctas ire provincias et iniuncta semper inquirere, quia
PRZEDMOWA
537/538 r.
[1] Kiedy zaskarbiáem sobie przyjaĨĔ uczonych dziĊki prowadzonym
z nimi rozmowom lub teĪ bezinteresownym przysáugom, bez Īadnej jednak
prawdziwej zasáugi, przekonywali mnie oni do zebrania w jedną caáoĞü moich
pism, które zajmując czĊsto róĪne urzĊdy, ogáaszaáem dla wyjaĞnienia wielu
spraw. Miaáem to uczyniü po to, aby przyszáe pokolenia zarówno poznaáy
ciĊĪar pracy, którą braáem na siebie dla dobra ogóáu, jak teĪ umiaáy odróĪniü
szczere zaangaĪowanie od jakiegokolwiek niewáaĞciwego dziaáania. [2] Mówiáem, Īe ten ich entuzjazm obróci siĊ raczej przeciwko mnie, w taki sposób,
Īe to, co zostaáo caákiem dobrze przyjĊte przez zainteresowanych, mogáoby
siĊ wydaü nijakie tym, którzy czytaliby to póĨniej. Dodawaáem, Īe powinni wciąĪ na nowo rozwaĪaü sáowa Flakkusa1, który przestrzega, na jakiego
rodzaju niebezpieczeĔstwa moĪe kogoĞ naraziü rzucone pochopnie sáowo.
[3] Widzicie – mówiáem dalej – Īe wszyscy domagają siĊ ode mnie szybkiej
odpowiedzi na swe proĞby, i wierzycie, Īe ja oddajĊ coĞ absolutnie doskonaáego? Mowa zawsze jest pozbawiona ostatecznego szlifu, skoro nie wygáadza
jej odpowiedni czas na dobranie wáaĞciwego sensu wyraĪeĔ albo teĪ przynajmniej nie wyjaĞniają jej subtelnoĞci w znaczeniu sáów. Mowa jest naszym
wspólnym darem, ale jedynie brak stylu wyróĪnia niewyksztaáconych.
[4] Autorowi przysáuguje okres dziewiĊciu lat na napisanie dzieáa2, mnie
nie daje siĊ nawet odrobiny czasu – kiedy tylko zacznĊ cokolwiek pisaü,
moja praca ugina siĊ pod naporem popĊdzających okrzyków i jest prowadzona z tak duĪym poĞpiechem, Īe nie moĪe byü doĞü starannie wykonane
to, co rozpocząáem. Jeden zasypuje mnie czĊsto nienawistnymi pozwami
do sądu, drugi cháoszcze wyliczaniem swoich wielkich nieszczĊĞü, jeszcze inni zamykają mnie w okrutnej puáapce swoich sporów. [5] Dlaczego
w takich okolicznoĞciach wymagacie ode mnie umiejĊtnoĞci eleganckiego
mówienia, skoro ledwo mogĊ rozmawiaü? Ponadto nocami krąĪy mi nad
gáową nieopisana troska o to, czy miastom nie brakuje ĪywnoĞci, której ludy
1
2
Quintus Horatius Flaccus, Epistulae 1, 18, 71.
Horatius, Ars poetica 388.
2
Praefatio
non sufficit agenda militibus imperare, nisi haec iudicis assiduitas videatur
exigere. nolite, quaeso, noxie nos amare. declinanda est suasio quae plus
habet periculi quam decoris.
[6] Sed illi me potius tali disceptatione fatigabant: ‘praefectum te praetorianae sedis omnes noverunt, cui dignitati occupationes publicae velut pedisequae semper assistunt. ab hac enim exercituales flagitantur expensae: ab
hac victus quaeritur sine temporis consideratione populorum: huic etiam vel
solum grave iudiciorum pondus adiectum est. cui ideo leges visae sunt inmensum onus imponere, dum ad ipsam honoris gratia maluerunt paene omnia pertinere. quod enim spatium possis publico labori subripere, quando in
unum pectus confluit, quicquid utilitas generalitatis exposcit? [7] Addimus
etiam, quod frequenter quaesturae vicibus ingravato otii tempus adimit crebra cogitatio, et velut mediocribus fascibus insudanti illa tibi de aliis honoribus principes videntur imponere, quae proprii iudices nequeunt explicare.
haec autem facis nulla vendendo, sed exemplo proprii genitoris ab sperantibus accipis solos labores: sic petentibus praestando gratis sub continentiae
munere cuncta mercaris. [8] Regum quin etiam gloriosa colloquia pro magna
diei parte in bonum publicum te occupare noverunt, ut fastidium sit otiosis
expectare, quae tu continuo labore cognosceris sustinere. verum hoc magis
tibi ad suffragium laudis potest proficere, si inter tanta et talia valueris legenda proferre: deinde quod rudes viros et ad rem publicam conscia facundia
praeparatos labor tuus sine aliqua offensione poterit edocere, et usum, quem
tu inter altercantium pericula iactatus exerces, illos, qui sunt in tranquillitate
positi, contingit felicius adipisci. [9] Proinde, quod salva fide, qua frueris,
dissimulare non poteris, tanta regum beneficia, si pateris ignorari, frustra
Przedmowa
2*
nade wszystko siĊ domagają, troszcząc siĊ o brzuch, a nie o uszy. Stąd teĪ
zmuszony jestem wĊdrowaü myĞlami przez wszystkie prowincje i wciąĪ
sprawdzaü wykonywanie moich poleceĔ, poniewaĪ nie wystarczy wydaü
Īoánierzom rozkazy, jeĞli nie widzą oni, Īe nadzoruje ich ciągáa obecnoĞü
zwierzchnika. ProszĊ, nie wyrządzajcie mi krzywdy swoją miáoĞcią! NaleĪy
unikaü perswazji, która niesie ze sobą wiĊcej niebezpieczeĔstwa niĪ powodów do dumy.
[6] JednakĪe oni mĊczyli mnie tym bardziej, podając nastĊpujące wyjaĞnienia: „Wszyscy znali ciĊ jako prefekta pretorium1, a sáuĪba publiczna towarzyszy tej godnoĞci zawsze, niejako krok w krok. Od tego urzĊdu wymaga
siĊ ponoszenia kosztów związanych z wojskiem, zaopatrzenia w ĪywnoĞü
bez opóĨnieĔ, a nawet nakáada siĊ naĔ juĪ samo w sobie ciĊĪkie brzemiĊ
obowiązków sądowych. Prawo naáoĪyáo ogromny ciĊĪar na ten urząd, gdyĪ
wolaáo, by niemal wszystko podpadaáo pod to wáaĞnie zaszczytne stanowisko. IleĪ bowiem czasu moĪesz zabraü sáuĪbie paĔstwowej, skoro na jedną
gáowĊ spáywa wszystko, czego domaga siĊ poĪytek spoáeczny? [7] Dodajmy
teĪ, Īe w czasie kwestury intensywne rozmyĞlania czĊsto zabierają czas wolny. Wówczas wydawaáo siĊ, Īe zwierzchnicy powierzali ci sprawy innych
urzĊdników, choü peániáeĞ mniej znaczącą funkcjĊ, wáaĞciwi zaĞ sĊdziowie
nie umieli rozwiązaü tych problemów. I robisz to, nie zyskując niczego,
lecz wzorem swojego ojca otrzymujesz same trudne sprawy od tych, którzy pokáadają w tobie nadziejĊ. WyĞwiadczasz za darmo przysáugi tym,
którzy o nie proszą; zyskujesz wszystko, zobowiązując siĊ tylko do posáuszeĔstwa. [8] Wiedzieli oni nawet, Īe przez wiĊkszą czĊĞü dnia zajmujesz
siĊ przynoszącymi zaszczyt rozmowami z królem na temat dobrobytu kraju, niewáaĞciwe ze strony ludzi mniej zajĊtych jest zatem oczekiwanie, Īe
speánisz ich wymagania, pocháoniĊty nieustanną pracą. Zaiste tym bardziej
moĪe to byü dla ciebie przypieczĊtowaniem listy twoich zasáug, Īe wĞród tak
licznych i wielkich spraw potrafisz wydawaü pisma warte czytania; dalej,
Īe twoja praca mogáaby bez Īadnej szkody uczyü ludzi niewyksztaáconych
i potrzebujących przygotowania do sáuĪby paĔstwu pod wzglĊdem odpowiedzialnego sposobu przemawiania; przy odrobinie szczĊĞcia zdarza siĊ takĪe,
Īe oni, postawieni na mniej absorbujących stanowiskach, nabywają praktyki, którą ty zdobywasz, miotając siĊ wĞród procesowych niebezpieczeĔstw.
[9] Zatem dziĊki nieskalanej wiernoĞci, jaką siĊ cieszysz, nie mógábyĞ nie
zwróciü na to uwagi. JeĞli pozwalasz, by tak liczne przywileje otrzymane od
1
Praefectus pretorio: formuáa urzĊdu w Variae VI, 3.
3
Praefatio
maluisti benigna festinatione concedi. noli, quaesumus, in obscurum silentii
revocare, qui te dicente meruerunt illustres dignitates accipere. tu enim illos
assumpsisti vera laude describere et quodam modo historico colore depingere. quos si celebrandos posteris tradas, abstulisti, consuetudine maiorum,
morientibus decenter interitum. [10] Deinde mores pravos regis auctoritate
recorrigis, excedentis audaciam frangis, timorem legibus reddis. et adhuc
dubitas edere quod tantis utilitatibus probas posse congruere? celas etiam
ut ita dixerim, speculum mentis tuae, ubi te omnis aetas ventura possit inspicere. contingit enim dissimilem filium plerumque generari: oratio dispar
moribus vix potest inveniri. est ergo ista valde certior arbitrii proles: nam
quod de arcano pectoris gignitur, auctoris sui posteritas veracius aestimatur.
[11] Dixisti etiam ad commendationem universitatis frequenter reginis ac
regibus laudes: duodecim libris Gothorum historiam defloratis prosperitatibus condidisti. cum tibi in illis fuerit secundus eventus, quid ambigis et haec
publico dare, qui iam cognosceris dicendi tirocinia posuisse?’
[12] Victus sum, fateor, in verecundiam meam: nec obsistere tantis prudentibus potui, cum me viderem ex affectione culpari. nunc ignoscite, legentes, et si qua est incauta praesumptio, suadentibus potius imputate, quia
mea iudicia cum illo videntur facere, qui me decreverit accusare. [13] Et
ideo quod in quaesturae, magisterii ac praefecturae dignitatibus a me dictatum in diversis publicis actibus potui reperire, bis sena librorum ordinatione
composui, ut, quamquam diversitate causarum legentis intentio concitetur,
efficacius tamen rapiatur animus, cum tendit ad terminum.
[14] Illud autem sustinere alios passi non sumus quod nos frequenter
incurrimus in honoribus dandis, impolitas et praecipites dictiones, quae sic
poscuntur ad subitum, ut vix vel scribi posse videantur. cunctarum itaque
dignitatum sexto et septimo libris formulas comprehendi, ut et mihi quamvis
Przedmowa
3*
króla pozostaáy nieznane, na próĪno chciaáeĞ, aby twoje proĞby byáy dawniej
speániane w tak krótkim terminie dziĊki jego ĪyczliwoĞci. Prosimy ciĊ, nie
spuszczaj zasáony milczenia na ludzi, którzy zasáuĪyli na wspaniaáe stanowiska dziĊki temu, Īe przemawiaáeĞ na ich temat. Ty bowiem podjąáeĞ siĊ
opisania ich w prawdziwie pochwalnych sáowach i odmalowania ich charakterów niejako w historycznym znaczeniu. JeĞli potomnym powierzyábyĞ
uczczenie tych wielkich ludzi, odebraábyĞ umierającym poĪegnanie zgodne
ze zwyczajem przodków. [10] NastĊpnie, prostujesz záe obyczaje autorytetem królewskim, áamiesz zuchwaáoĞü buntownika, przywracasz bojaĨĔ wobec praw. I ty jeszcze wahasz siĊ z wydaniem tego, co – jak sam przyznajesz
– moĪe wiązaü siĊ z tak wielkim poĪytkiem? Kryjesz nawet, Īe tak powiem,
zwierciadáo swojego umysáu, w które mogáoby zajrzeü kaĪde przyszáe pokolenie. Zdarza siĊ bowiem czĊsto, Īe rodzi siĊ syn maáo podobny do ojca,
praktycznie nie moĪe jednak powstaü przemowa niepodobna do obyczajów
mówcy, a zatem wáaĞciwie to ona jest prawdziwym dzieckiem jego decyzji;
albowiem to, co rodzi siĊ w gáĊbi serca, jest czĊĞciej uwaĪane za wáaĞciwe
potomstwo swego twórcy. [11] Ponadto przy powszechnej aprobacie wygáosiáeĞ wiele pochwaá dla królowych i królów; w dwunastu ksiĊgach zawaráeĞ
historiĊ Gotów1, dobierając najbardziej chlubne wydarzenia. Skoro tak duĪe
zyski przypadáy ci w udziale dziĊki tym ksiĊgom, czemu tak siĊ wahasz
z wydaniem czegoĞ wiĊcej, gdy, jak wiadomo, przetaráeĞ juĪ pierwsze szlaki
w pisaniu?”.
[12] MuszĊ wyznaü w swej skromnoĞci, Īe zostaáem pokonany; nie mogáem stawiaü oporu tak wielu mądrym osobom, kiedy zobaczyáem, Īe jestem oskarĪany o brak chĊci do pisania. Teraz wybaczcie, czytelnicy, i nawet
jeĞli jest w mojej pracy jakiĞ nierozwaĪny poĞpiech, przypiszcie go raczej
tym, którzy mnie namawiali, poniewaĪ moja opinia zdaje siĊ zgadzaü z tym,
który by postanowiá mnie oskarĪyü. [13] Dlatego teĪ to, co mogáem osiągnąü podczas kwestury, magistratu i prefektury, co wyszáo spod mojej rĊki
jako zarządzenia w róĪnych sprawach paĔstwowych, zebraáem w dwanaĞcie
ksiąg, aby moĪna byáo tym áatwiej uchwyciü myĞl, gdy zmierza do koĔca,
choü uwaga czytelnika koncentruje siĊ na róĪnorodnoĞci spraw.
[14] Nie pozwoliáem natomiast, by inni musieli znosiü to, z czym sam
czĊsto siĊ spotykam przy mianowaniu na wysokie stanowiska, czyli niewyszlifowane i nieprzemyĞlane przemowy, które tak bardzo domagają siĊ
ukoĔczenia, Īe, jak siĊ zdaje, ledwo moĪna je spisaü. W ten sposób w ksiĊgach szóstej i siódmej zebraáem wszystkie formuáy nominacji, tak abym
1
Historia Gotorum – por. WstĊp od redakcji.
Praefatio
4
sero prospicerem et sequentibus in angusto tempore subvenirem: ita quae
dixi de praeteritis conveniunt et futuris, quia non de personis, sed de ipsis
locis quae apta videbantur explicui.
[15] Librorum vero titulum, operis indicem, causarum praeconem, totius
orationis brevissimam vocem, variarum nomine praenotavi, quia necesse nobis fuit stilum non unum sumere, qui personas varias suscepimus ammonere.
aliter enim multa lectione satiatis, aliter mediocri gustatione suspensis, aliter
a litterarum sapore ieiunis persuasionis causa loquendum est, ut interdum
genus sit peritiae vitare quod doctis placeat. [16] Proinde maiorum pulchra
definitio est sic apte dicere, ut audientibus possis concepta vota suadere. neque enim tria genera dicendi in cassum prudens definivit antiquitas: humile,
quod communione ipsa serpere videatur: medium, quod nec magnitudine tumescit nec parvitate tenuatur, sed inter utrumque positum, propria venustate
ditatum suis finibus continetur: tertium genus, quod ad summum apicem
disputationis exquisitis sensibus elevatur: videlicet, ut varietas personarum
congruum sortiretur eloquium et, licet ab uno pectore proflueret, diversis tamen alveis emanaret, quando nullus eloquentis obtinet nomen, nisi qui trina
ista virtute succinctus causis emergentibus viriliter est paratus.
[17] Huc accedit, quod modo regibus, modo potestatibus aulicis, modo
loqui videamur humillimis, quibus alia contigit sub festinatione profundere, alia vero licuit cogitata proferre, ut merito variarum dicatur, quod tanta diversitate conficitur. sed utinam, sicut ista regulis accepisse probamur
antiquis, ita eadem promissae resignent merita dictionis. [18] Quapropter
humile de nobis verecunde promittimus: mediocre non improbe pollicemur:
summum vero, quod propter nobiltatem sui est in editiore* constitutum, nos
attigisse non credimus. verum tamen sileant praesumptiones illicitae, qui
legendi sumus. incongruo namque nostras de nobis disputationes ingerimus,
qui vestra potius iudicia sustinemus.
*
in editiore] Mommsen dubitans; Fridh in edita dictione dubitans.
Przedmowa
4*
nawet w tym póĨnym okresie mojej kariery mógá sobie do nich zaglądaü
i pomagaü nastĊpcom mimo braku czasu. I tak to, co wygáosiáem na temat
rzeczy przeszáych, moĪe posáuĪyü teĪ przyszáym, poniewaĪ przedstawiaáem
nie osoby, ale same stanowiska, tak jak wydawaáo siĊ to odpowiednie.
[15] Na tytuá ksiąg, zwiastun poruszanych spraw, najkrótszą formuáĊ caáego zbioru, wybraáem Pisma róĪne, poniewaĪ byáo konieczne, abym posáuĪyá siĊ niejednorodnym stylem, skoro postanowiáem zwracaü siĊ do róĪnych
osób. Inaczej przecieĪ naleĪy przekonywaü osoby nasycone czĊstą lekturą,
inaczej te, które tylko trochĊ próbowaáy czytaü, jeszcze inaczej ludzi zupeánie nie znających smaku literatury, tak Īe niekiedy unikanie tego, co podoba
siĊ uczonym jest rodzajem umiejĊtnoĞci praktycznej. [16] Dlatego teĪ piĊkną zasadą naszych przodków jest mówiü tak umiejĊtnie, aby móc przekonaü
sáuchaczy do przyjĊcia twoich ĪyczeĔ jak swoich. Nie na darmo przecieĪ
roztropni staroĪytni wyróĪnili trzy rodzaje wymowy: niski, który zdaje siĊ
peázaü po ziemi przez samą swoją pospolitoĞü; Ğredni, który ani nie puszy
siĊ wzniosáoĞcią, ani nie kurczy wskutek niewielkiego rozmiaru, lecz poáoĪony miĊdzy dwoma tamtymi rodzajami mieĞci siĊ we wáasnych granicach,
wzbogacony o swoisty urok; jest teĪ trzeci rodzaj, który wznosi siĊ na najwyĪsze szczyty w dyskusji dziĊki niezwykle wyrafinowanemu sáownictwu.
OczywiĞcie, zróĪnicowanie zgromadzonych osób wpáywa na sposób mówienia; trzeba, aby treĞü pochodziáa z jednego serca, jednak docieraáa do odbiorców na róĪne sposoby, poniewaĪ nikt nie moĪe byü nazywany mówcą,
jeĞli nie jest wyposaĪony w potrójną siáĊ tych rodzajów wymowy i przez to
naleĪycie przygotowany do bieĪących spraw.
[17] NaleĪy do tego dodaü, Īe w prezentowanych pismach widaü, Īe raz
mówi siĊ do królów, raz do wysoko postawionych urzĊdników w paáacowych salach, a innym razem do ludzi najniĪszego stanu; do tych adresatów
zdarza siĊ w poĞpiechu powiedzieü coĞ nieopatrznie, podczas gdy co innego
naleĪaáo wywaĪyü w sáowach, tak Īe sáusznie okreĞla siĊ mianem pism róĪnych to, co powstaje z taką róĪnorodnoĞcią. Oby zawartoĞü przedstawianych
tu wypowiedzi na nowo ukazaáa zastosowanie tych staroĪytnych reguá, tak
jak przyjĊto w zamyĞle stworzenia tego zbioru. [18] Dlatego teĪ skromnie
zapowiadam uĪycie stylu niskiego oraz uczciwe szlifowanie stylu Ğredniego. Nie mogĊ natomiast mieü pewnoĞci, czy udaáo mi siĊ godnie siĊgnąü po
styl wysoki, który ze wzglĊdu na swoją znakomitoĞü nadaje siĊ do edyktów.
Niech zatem zamilkną bezpodstawne zarzuty, które czytamy. Jednak w sposób niedopuszczalny dodajĊ od siebie moje refleksje, podczas gdy powinienem przyjąü raczej Waszą ocenĊ.
LIBER PRIMUS
I. Anastasio Imperatori Theodericus Rex.
c.a. 508
[1] Oportet nos, clementissime imperator, pacem quaerere, qui causas
iracundiae cognoscimur non habere: quando ille moribus iam tenetur obnoxius, qui ad iusta deprehenditur imparatus. omni quippe regno desiderabilis
debet esse tranquillitas, in qua et populi proficiunt et utilitas gentium custoditur. haec est enim bonarum artium decora mater, haec mortalium genus
reparabili successione multiplicans facultates protendit, mores excolit: et
tantarum rerum ignarus agnoscitur qui eam minime quaesisse sentitur.
a
[2] Et ideo, piissime principum, potentiae vestrae convenit et honori, ut
concordiam vestram quaerere debeamus, cuius adhuc amore proficimus. vos
enim estis regnorum omnium pulcherrimum decus, vos totius orbis salutare
praesidium, quos ceteri dominantes iure suspiciunt, quia in vobis singulare aliquid inesse cognoscunt, nos maxime, qui divino auxilio in re publica
vestra didicimus, quemadmodum Romanis aequabiliter imperare possimus.
a
Fridh elementissime.
KSIĉGA PIERWSZA
1. Król Teoderyk do imperatora Anastazjusza1
ok. 508 r.
[1] Najáagodniejszy Imperatorze, trzeba, abyĞmy dąĪyli do pokoju. Nie
mamy, jak wiadomo, powodów do gniewu – juĪ ten, kto nie jest gotów dziaáaü sprawiedliwie, wystĊpuje przeciw dobrym obyczajom. OczywiĞcie, kaĪde królestwo powinno pragnąü pokoju – dziĊki niemu rozwijają siĊ narody
i strzeĪone są bogactwa dla nastĊpnych pokoleĔ. Albowiem to pokój jest
wspaniaáą matką szlachetnych nauk – on, mnoĪąc ród Ğmiertelników przez
kolejne narodziny, rozwija talenty, pielĊgnuje dobre obyczaje; rozpoznasz
czáowieka nieĞwiadomego tak wielkich spraw, kiedy zauwaĪysz, Īe nie szukaá on pokoju.
[2] Dlatego teĪ, najáaskawszy z imperatorów, mając na wzglĊdzie Waszą potĊgĊ i godnoĞü, powinniĞmy szukaü z Wami zgody, którą miáując, do
dziĞ siĊ rozwijamy. Albowiem spoĞród wszystkich królestw to Wy jesteĞcie
najpiĊkniejszą ozdobą, Wy jesteĞcie ratunkiem i obroną dla caáego Ğwiata.
Sáusznie podziwiają Was inni wáadcy – wiedzą, Īe jest w Was coĞ szczególnego, a my najlepiej o tym wiemy, poniewaĪ w Waszym kraju z BoĪą
pomocą nauczyliĞmy siĊ, jak sprawiedliwie mamy rządziü Rzymianami.
2
1
Flavius Anastasius Augustus – cesarz Bizancjum w latach 491-518; w 497 r.
uznaá wáadzĊ Teoderyka na Zachodzie; adresat listu II, 1. W 508 r. Teoderyk odbiá
Frankom czĊĞü Galii, a takĪe objąá królestwo Wizygotów. Dziaáaá zbrojnie równieĪ
w Ilirii. Zaniepokojony cesarz wysáaá w kierunku Italii 8 tys. Īoánierzy na 100 okrĊtach, czym zaniepokoiá z kolei Teoderyka. Por. Cassiodorus, Chronica, A.D. 508,
MGH AA XI, 160; Jordanes, Getica 302; Marcellinus Comes, Chronica, MGH AA
XI, 97; P. Lamma, La politica dell’imperatore Anastasio I (491-518 ); J. ProstkoProstyĔski, Utraeque res publicae. The Emperor Anastasius I’s Gotic Policy (491-518); M. OĪóg, Inter duas potestates, 126.
2
PrzyjĊto lekcjĊ clementissime zamiast elementissime.
6
Liber I, I-II
[3] Regnum nostrum imitatio vestra est, forma boni propositi, unici
exemplar imperii: qui quantum vos sequimur, tantum gentes alias anteimus.
hortamini me frequenter, ut diligam senatum, leges principum gratanter amplectar, ut cuncta Italiae membra componam. quomodo potestis ab Augusta
pace dividere, quem non optatis a vestris moribus discrepare? additur etiam
veneranda Romanae urbis affectio, a qua segregari nequeunt quae se nominis unitate iunxerunt.
[4] Proinde illum et illum legationis officio ad serenissimam pietatem
vestris credidimus destinandos, ut sinceritas pacis, quae causis emergentibus
cognoscitur fuisse vitiata, detersis contentionibus in sua deinceps firmitate
restituta permaneat: quia pati vos non credimus inter utrasque res publicas,
quarum semper unum corpus sub antiquis principibus fuisse declaratur, aliquid discordiae permanere. [5] Quas non solum oportet inter se otiosa dilectione coniungi, verum etiam decet mutuis viribus adiuvari. Romani regni
unum velle, una semper opinio sit. quicquid et nos possumus, vestris praeconiis applicetur.
[6] Quapropter salutationis honorificentiam praeferentes prona mente deposcimus, ne suspendatis mansuetudinis vestrae gloriosissimam caritatem,
quam ego sperare debui, etiamsi aliis non videretur posse concedi. cetera
vero per praesentium latores pietati vestrae verbo suggerenda commisimus,
ut nec epistularis sermo redderetur extensior nec aliquid pro utilitatibus nostris praetermisisse videremur.
II. Theoni V. S. Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Comitis Stephani insinuatione comperimus sacrae vestis operam,
quam nos voluimus necessaria festinatione compleri, disrupto magis labore
pendere: cui usum subtrahendo sollemnem abominandam potius inferre cog-
KsiĊga I, 1-2
6*
[3] Nasze królestwo jest naĞladowaniem Waszego, ksztaátem dobrych
rządów, odwzorowaniem niezwykáej wáadzy; wyprzedzamy inne narody
o tyle, o ile postĊpujemy za Wami. CzĊsto mnie zachĊcacie, abym sprzyjaá senatowi, gorliwie przestrzegaá praw nadanych przez imperatorów, bym
záączyá wszystkie ziemie Italii. Jak moĪecie oddzielaü od ĞwiĊtego pokoju
tego, którego nie chcecie stawiaü przeciwko Waszym obyczajom? Do tego
dochodzi równieĪ peána szacunku miáoĞü do miasta Rzymu, od której nie
mogą odstąpiü ci, którzy záączyli siĊ pod jednym imieniem.
[4] UznaliĞmy zatem za konieczne wysáaü poselstwo do Waszej NajjaĞniejszej àaskawoĞci1, aby wiarygodnoĞü pokoju, podwaĪona, jak wiadomo,
przez ostatnie wydarzenia, przetrwaáa odbudowana w swojej mocy natychmiast po usuniĊciu napiĊü; nie wierzymy, Īe znosicie jakąkolwiek niezgodĊ
pomiĊdzy dwoma paĔstwami, które zawsze stanowiáy jedno ciaáo pod rządami dawnych imperatorów. [5] Powinny one áączyü siĊ ze sobą, nie tylko
zachowując obojĊtną uprzejmoĞü, lecz takĪe wspierając siĊ nawzajem swoimi siáami. Niech bĊdzie jedna wola, zawsze jedna myĞl rzymskiej wáadzy.
Czegokolwiek moĪemy dokonaü, niech to naleĪy do Waszych zasáug.
[6] Z tego wzglĊdu, przedkáadając peáne czci pozdrowienie, z pokornym
sercem báagamy, abyĞcie nie odbierali nam Waszej najchwalebniejszej miáoĞci, której wypada mi siĊ spodziewaü, nawet gdyby inni sądzili, Īe nie naleĪy jej udzieliü. Pozostaáe zaĞ sáowa powierzyliĞmy do przekazania Waszej
àaskawoĞci przez posáaĔców, aby zawartoĞü listu nie byáa zbyt obszerna ani
nie wydawaáo siĊ, Īe pominĊliĞmy coĞ dla naszych korzyĞci.
2. Król Teoderyk do Dostojnego Teona 2
507/511 r.
[1] Z doniesienia komesa Stefana dowiedzieliĞmy siĊ, Īe wykonywanie szaty królewskiej, które zgodnie z naszą wolą miaáo zostaü ukoĔczone
w niezbĊdnym poĞpiechu, pozostaje w zawieszeniu z powodu niedbaáoĞci
3
1
Kasjodor czĊsto uĪywa jako tytuáów honorowych terminów abstrakcyjnych
takich jak: pietas, clementia, excellentia, gloria, manusuetudo, prudentia, sapientia,
spectabilis, fraternitas. Por. Cassiodoro Senatore, Variae, introd., trad. e note di
L. Viscido, 45; A. Fridh, Terminologie et formules dans les Variae de Cassiodore,
169-194.
2
Teon – postaü znana tylko z tego listu.
3
Komes Stefan znany tylko z tego listu.
Liber I, II
7
nosceris tarditatem. credimus enim aliquem provenisse neglectum, ut aut
crines illi lactei, carneo poculo bis terque satiati, pulcherrima minus ebrietate rubuerint aut lanae non hauserint adorandi muricis pretiosissimam qualitatem.
[2] Quapropter si perscrutator Hydrontini maris intusa conchylia sollemniter condidisset apto tempore, acervus ille Neptunius, generator florentis
semper purpurae, ornator solii, aquarum copia resolutus imbrem aulicum
flammeo liquore laxaverat. color nimio lepore vernans, obscuritas rubens,
nigredo sanguinea regnantem discernit, dominum conspicuum facit et praestat humano generi, ne de aspectu principis possit errari.
[3] Mirum est substantiam illam morte confectam cruorem de se post
spatia tam longi temporis exudare quod solet vivis corporibus vulnere sauciatis effluere. nam cum sex paene mensibus marinae deliciae a vitali fuerint
vigore separatae, sagacibus naribus nesciunt esse gravissimae, scilicet ne
sanguis ille nobilis aliquid spiraret horroris. haec cum infecta semel substantia perseverat, nescit ante subtrahi quam vestis possit absumi. [4] Quod
si conchyliorum qualitas non mutatur, si torcularis illius una vindemia est,
culpa nimirum artificis erit, cui se copia nulla subtraxit. in illis autem rubicundis fontibus cum albentis comas serici doctus moderator intinxerit, habere debet corporis purissimam castitatem, quia talium rerum secreta refugere
dicuntur immunda. [5] Haec si omnia constiterint, si in nulla parte praetermissa videtur esse sollemnitas, miramur tua te pericula minime cogitasse,
dum sacrilegus sit reatus neglegentiae in tali veste peccare. quid enim agunt
tot artifices, tot nautarum catervae, tot familiae rusticorum? tu quoque comitiva subvectus tantis iubes, tanta te istius nominis praesumptione defendis,
ut, cum regale opus crederis agere, in multis videaris tibia civibus imperare.
[6] Hoc ergo remissio tua neglegit, quod te et in provincia subvexerat et ad
conspectum principis honorabilem venire faciebat. quod si te facultatis tuae
a
Fridh tuis.
KsiĊga I, 2
7*
pracy; poniewaĪ korzystasz ze zwykáego poáowu, wiadomo, Īe prĊdzej powodujesz niedopuszczalne opóĨnienie. JesteĞmy pewni, Īe ktoĞ dopuĞciá siĊ
zaniedbania. Oto albo sploty weániane, szeĞciokrotnie namoczone w miĊsnym wywarze, przy najpeániejszym nasyceniu, zaczerwieniáy siĊ za maáo,
albo teĪ weána nie wcháonĊáa najcenniejszych wáaĞciwoĞci szlachetnego
Ğlimaka1.
[2] Dlatego teĪ, gdyby poszukiwacz hydrontejskiego morza wyáawiaá
w odpowiednim czasie Ğlimaki w swych muszlach, to ten Neptunowy skarb,
twórca zawsze wybornej purpury, ozdoba tronu, zanurzony w duĪych iloĞciach wody wydaáby ciecz ognistego blasku królewskiego. OĪywiający
kolor niezwykáego powabu, ciemna czerwieĔ, krwista czerĔ, wyróĪnia rządzącego, pana czyni widocznym i tak go przedstawia ludzkiemu rodzajowi,
aby ten nie mógá pomyliü siĊ co do wyglądu wáadcy.
[3] Niezwykáe, Īe po tak dáugim czasie krew wydziela z siebie tĊ substancjĊ, która powstaje przy Ğmierci, poniewaĪ zwykle wypáywa ona z rany
w jeszcze Īywych ciaáach. Albowiem chociaĪ te morskie skarby bywają oddzielone od Īyciodajnej siáy przez prawie szeĞü miesiĊcy, mimo wraĪliwych
nozdrzy nie wiedzą, Īe są w niebezpiecznym poáoĪeniu, oczywiĞcie po to,
aby ta szlachetna krew nie napeániáa siĊ Īadnym strachem. Substancja ta, raz
nasycona, taka juĪ pozostaje, nie da siĊ jej wywabiü, chyba Īe siĊ zniszczy
szatĊ. [4] Albowiem jeĞli jakoĞü Ğlimaków siĊ nie zmienia, jeĞli jeden jest
zbiór z tego wytáaczania, to wina zapewne bĊdzie leĪeü po stronie robotnika, któremu nie wychodzi odpowiednia jakoĞü. Kiedy doĞwiadczony mistrz
ma moczyü zwoje biaáego jedwabiu w tych wspaniaáych czerwonych zdrojach, powinien mieü osobniki najczystszego gatunku, poniewaĪ mówi siĊ, Īe
ukryte wáaĞciwoĞci tak szlachetnych rzeczy przepadają przez zabrudzenia.
[5] JeĞli to wszystko by siĊ zgadzaáo, jeĞli nie okazaáoby siĊ, Īe w czymĞ
pominiĊto utrwalony zwyczaj, dziwimy siĊ, Īe w ogóle nie pomyĞlaáeĞ
o groĪących ci niebezpieczeĔstwach, skoro grzechem ĞwiĊtokradztwa jest
dopuĞciü siĊ zaniedbania w sprawach tak dostojnej materii. Na cóĪ bowiem
pracuje tylu robotników, tyle zastĊpów Īeglarzy, tyle rodzin wieĞniaków? Ty
takĪe, wyniesiony na stanowisko komesa, wydajesz rozkazy wielu ludziom,
bronisz siĊ tak wielkim przywilejem samego tytuáu, uwaĪasz, Īe pracujesz
nad królewskim dzieáem, i wydaje siĊ, Īe zarządzasz w wielu sprawach.
[6] A zatem twoja opieszaáoĞü marnuje to, co przyczyniáo siĊ do Twojego
awansu na prowincji i doprowadziáo CiĊ przed czcigodne oblicze króla. A zamurex – Ğlimak morski z rodziny rozkolcowatych, z którego uzyskiwano
purpurĊ.
1
8
Liber I, II-III
adhuc cura non deserit, si salutis propriae tangit affectus, intra illum diem,
imminente tibi harum portitore, cum blatta, quam nostro cubiculo dare annis
singulis consuesti, venire festina: quia iam non compulsorem ad te mittimus,
sed ultorem, si aliqua credideris ludificatione tardandum.
[7] Verum talis tantaque res quam facili legitur inventa compendio!
cum fame canis avida in Tyrio litore proiecta conchylia impressis mandibulis contudisset, illa naturaliter umorem sanguineum defluentia ore eius
mirabili colore tinxerunt. et ut est hominibus occasiones repentinas ad artes ducere, talia exempla meditantes fecerunt principibus decus nobile dare
rema, quae substantiam noscitur habere mediocrem. Eoa Tyros est Hydron
Italica, aulicum profecto vestiarium, non antiqua custodiens, sed iugiter novella transmittens. vide ergo, si quis te patiatur minus implere, quod nos tam
necessarie cognoscis expetere.
III. Cassiodoro V. I. atque Patricio Theodericus Rex.
c.a. 507
[1] Quamvis proprio fruatur honore quod est natura laudabile, nec desint probatae conscientiae fasces, cum generat animo dignitates – omnia
siquidem bona suis sunt iuncta cum fructibus, nec credi potest virtus quae
sequestratur a praemio – tamen iudicii nostri culmen excelsum est: quoniam qui a nobis provehitur, praecipuis plenus meritis aestimatur. [2] Nam
si aequabilis credendus est quem iustus elegerit, si temperantia praeditus
quem moderatus ascivit, omnium profecto capax potest esse meritorum, qui
a
rem add. Mommsen.
KsiĊga I, 2-3
8*
tem jeĞli wciąĪ nie opuszcza CiĊ troska o swoją pozycjĊ, jeĞli dotyka ĞwiadomoĞü wáasnego poáoĪenia, w tym dniu, kiedy przybĊdzie nasz posáaniec,
przyjedĨ prĊdko z purpurą, którą zwykle oddawaáeĞ co rok do naszego skáadu; poniewaĪ nie poĞlemy juĪ do Ciebie posáaĔca z przynagleniem, ale mĞciciela, jeĞli uznasz, Īe przez jakąĞ báahostkĊ moĪna dopuszczaü siĊ opóĨnieĔ.
[7] Pisma podają, Īe niezwykle prostym sposobem zostaáa wynaleziona
tak wielka i znacząca rzecz1. Kiedy wiedziony chciwym gáodem pies w zaciĞniĊtych szczĊkach zmiaĪdĪyá Ğlimaki porozrzucane po tyryjskim brzegu,
te naturalnie zabarwiáy cudownym kolorem jego pysk spáywający krwawą
posoką. I poniewaĪ cechą ludzką jest wynosiü przypadkowe wydarzenia na
wyĪyny sztuk, badając tak wspaniaáe okazy, uczyniono szlachetnym darem
dla panujących rzecz, o której wiadomo, Īe pochodzi z pospolitej substancji.
Czym Tyr dla Wschodu, tym Hydron2 dla Italii – twórcą królewskich szat,
nie pielĊgnującym tego, co stare, ale wciąĪ przesyáającym to, co najnowsze.
Zobacz zatem, czy ktokolwiek pozwala, abyĞ gorzej wypeániaá to, czego, jak
wiesz, tak usilnie siĊ domagamy.
3. Król Teoderyk do Znakomitego patrycjusza Kasjodora 3
ok. 507 r.
[1] ChociaĪ wáasnym zaszczytem cieszy siĊ to, co z natury godne jest
pochwaáy, a dla uczciwego sumienia nie brakuje urzĊdów, bo w duszy rodzą
siĊ godnoĞci – wszystkie dobra áączą siĊ ze swoimi owocami i nie moĪna
uznawaü za cnotĊ tego, co domaga siĊ nagrody – to jednak szczególnie zaszczytna jest nasza ocena. Albowiem kogo my awansujemy, tego uwaĪa siĊ
za czáowieka bogatego w szczególne zasáugi. [2] JeĞli wiĊc naleĪy wierzyü,
Īe jest sprawiedliwy ten, kogo wybraá czáowiek prawy, jeĞli obdarzony powĞciągliwoĞcią jest ten, kogo powoáaá czáowiek rozwaĪny, to peáen zasáug
jest ten, kto zasáuĪyá na sĊdziego wszelkich cnót. Czego bowiem pragnie
1
Por. Achilles Tatius, De Clitophantis et Leucippes amoribus 2, 11, 4 i nastĊpne; Gregorius Nazianzenus, Orationes 4, 131 D; Nonnus, Dionysiaca 40, 304-310;
Pollux, Onomasticon 1, 45-47.
2
Hydruntum, obecnie Otranto na poáudniowym wybrzeĪu Wáoch.
3
Cassiodorus – ojciec autora Variae; consularis Siciliae (490-493?); corrrector Bruttii et Lucaniae (491-506); praefectus praetorio Italiae (503-507) (formuáa
prefektury pretorium: Variae VI, 3); patricius (507); PLRE 2, 264-265; wszystkie
informacje na jego temat znajdują siĊ w listach w tym zbiorze (zob. Indeks osób).
9
Liber I, III
iudicem cunctarum meruit habere virtutum. quid enim maius quaeritur quam
ibi invenisse laudum testimonia, ubi gratificatio non potest esse suspecta?
regnantis quippe sententia iudicium de solis actibus sumit, nec blandiri dignatur animus domini potestate munitus.
[3] Repetantur certe quae te nostris sensibus infuderunt, ut laboris tui
fructum capias, cum nostris animis singula suaviter inhaesisse cognoscas.
in ipso quippe imperii nostri devotus exordio, cum adhuc fluctuantibus rebus provinciarum corda vagarentur et neglegi rudem dominum novitas ipsa
pateretur, Siculorum suspicacium mentes ab obstinatione praecipiti deviasti, culpam removens illis, nobis necessitatem subtrahens ultionis. [4] Egit
salubris persuasio, quod vehemens poterat emendare districtio. lucratus es
damna provinciae, quae meruit sub devotione nescire: ubi sub praecinctu
Martio civilia iura custodiens publica privataque commoda inavarus arbiter
aestimabas et proprio censu neglecto sine invidia lucri morum divitias retulisti, excludens vel querelis aditum vel derogationibus locum: et unde vix solet reportari patientiae silentium, voces tibi militavere laudantium. novimus
enim testante Tullio, Siculorum natura quam sit facilis ad querelas, ut solita
consuetudine possint iudices etiam de suspicionibus accusare.
[5] Sed non eo praeconiorum fine contenti Bruttiorum et Lucaniae tibi
dedimus mores regendos, ne bonum, quod peregrina provincia meruisset,
genitalis soli fortune nesciret. at tu consuetudinem devotionis impendens eo
nos obligasti munere, quo tibi nos putamus omnia reddidisse: inde amplificando debitum, unde credi poterat absolutum. egisti per cuncta iudicem totius erroris expertem, nec invidia quempiam deprimens nec gratia blandiente
sublimans. quod cum ubique sit arduum, tum fit in patria gloriosum: ubi
necesse est aut gratiam parentela provocet aut odium longae contentiones
exasperent. [6] Oblectat igitur nos actus praefecturae recolere, totius Italiae
notissimum bonum, ubi cuncta provida ordinatione disponens ostendisti,
quam leve sit stipendia sub iudicis integritate dependere. nullus gravanter
KsiĊga I, 3
9*
siĊ bardziej niĪ odnalezienia dowodów chwaáy tam, gdzie nie moĪna podejrzewaü interesownoĞci? Opinia wáadcy opiera siĊ jedynie na czynach
i nie godzi siĊ, aby uzbrojona w dostojeĔstwo myĞl pana zajmowaáa siĊ
pochlebstwem.
[3] NaleĪy przypomnieü to, co dotaráo do naszych uszu, abyĞ zebraá owoc
Twojego trudu, skoro wiesz, Īe niektóre czyny szczególnie sáodko utkwiáy
w naszych duszach. ByáeĞ lojalny od samego początku naszego panowania,
kiedy to serca mieszkaĔców prowincji gubiáy siĊ przez wciąĪ nieuporządkowane sprawy i sama niezwykáoĞü sytuacji przyzwalaáa na lekcewaĪenie
nowego pana. Wówczas odwiodáeĞ nastroje podejrzliwych Sycylijczyków
od zgubnej zawziĊtoĞci, uwalniając ich od winy, a od nas odsuwając koniecznoĞü wymierzenia kary. [4] WáaĞciwa argumentacja zdziaáaáa to, czego
nie mogáa wyuczyü wielka surowoĞü. OszczĊdziáeĞ prowincji kar, których
nie doĞwiadczyáa ona dziĊki zasáugom lojalnoĞci; nosząc strój wojskowy,
czuwaáeĞ nad przestrzeganiem praw obywatelskich, jako hojny zwierzchnik
decydowaáeĞ o publicznym i prywatnym poĪytku oraz, nie dbając o stan wáasnego majątku, bez Īądzy zysku przyniosáeĞ bogactwo dobrych obyczajów,
odcinając albo drogĊ dla káótni, albo okazjĊ do naruszenia prawa; i gdzie
zwykle wáadza otrzymuje milczenie z rezygnacją, tam zasáuĪyáeĞ na gáosy
pochwalne. Ze Ğwiadectwa Tuliusza1 poznaliĞmy, Īe skora do káótni jest natura Sycylijczyków i Īe z prostego nawyku mogą oni oskarĪaü zwierzchników na podstawie podejrzeĔ.
[5] Lecz niezadowoleni z takiego koĔca chwalebnych urzĊdów powierzyliĞmy Ci zarząd nad obyczajami Bruttium i Lukanii, aby nie tylko
rodakom przypadaáy dobra, na które zasáuguje teĪ obca prowincja. A Ty, dokáadając staraĔ zgodnie ze zwyczajem lojalnoĞci, zobowiązaáeĞ nas przez to
zadanie, które postanowiliĞmy Ci powierzyü; powiĊkszyliĞmy dáug, gdzie
moĪna byáo wierzyü w jego spáatĊ. SprawowaáeĞ opiekĊ nad wszystkim jako
zarządca nieznający Īadnego báĊdu, nikogo przez zawiĞü nie uciskając ani
nie wynosząc przez pochlebną áaskawoĞü. O ile gdziekolwiek coĞ jest trudne, o tyle w ojczyĨnie staje siĊ chwalebne; wáaĞnie tam w sposób nieunikniony albo wiĊzy rodzinne przynoszą ĪyczliwoĞü, albo dáugotrwaáe zatargi
wywoáują nienawiĞü. [6] Cieszy nas zatem przypomnienie o zawiadywaniu prefekturą, dobra najbardziej znanego w caáej Italii, gdzie zarządzając
wszystkim za pomocą przewidującego planowania, pokazaáeĞ, jak áatwe jest
Ğciąganie podatków przy uczciwoĞci zarządcy. KaĪdy chĊtnie uĪyczyá tego,
1
Por. Cicero, Brutus 46; Divinatio in Quintum Caecilium 9, 28.
10
Liber I, III-IIII
obtulit quod sub aequitate persolvit, quia quicquid ex ordine tribuitur, dispendium non putatur. [7] Fruere nunc bonis tuis et utilitatem propriam, quam
respectu publico contempsisti, recipe duplicatam. haec est enim vitae gloriosa commoditas dominos esse testes, cives habere laudantes.
[8] His igitur tot amplissimis laudibus incitati patriciatus tibi apicem iusta remuneratione conferimus, ut quod aliis est praemium, tibi sit retributio
meritorum. macte, summe vir, felicitate laudabili, qui ad hanc vocem dominantis animos impulisti, ut bonorum tuorum potius fateamur esse quod cedimus. sint haec divina perpetua, ut, cum haec pro remuneratione tribuimus,
meliora iterum tuis meritis exigamur.
IIII. Senatui Urbis Romae Theodericus Rex.
c. a. 507
[1] Optamus quidem, patres conscripti, coronam vestram diversorum
fascium flore depingi: optamus, ut Libertatis genius gratam videat turbam
senatus. conventus siquidem talium est dignitas imperantum, et quicquid
in vobis festiva gratulatione respicitur, nostris vere laudibus applicatur.
[2] Illud tamen maxime desideranter appetimus, ut collegium vestrum ornent lumina dignitatum, quando decenter augmenta patriae reddunt, qui aulica potestate creverunt. hos viros nostra perscrutatur intentio: his morum
thesauris gaudemus inventis, in quibus velut figuratis honorum vultibus clementia nostrae serenitatis exprimitur.
[3] Hinc est quod Cassiodoro illustri et magnifico viro praecipua in re publica claritate notissimo, patriciatus dedimus pro remuneratione suggestum:
ut honore magni nominis declararentur merita servientis. qui non fragili felicitate provectus fortunae ludo ad apicem fascium repentinis successionibus
evolavit, sed, ut crescere virtutes solent, ad praeconii fastigium conscendit
gradibus dignitatum. [4] Primus enim, ut scitis, amministrationis introitus
comitivae privatarum mole fundatus est, ubi non tirociniorum infirmitate
KsiĊga I, 3-4
10*
co zapáaciá sprawiedliwie, poniewaĪ cokolwiek nakáadane jest zgodnie z porządkiem, tego nie uwaĪa siĊ za stratĊ. [7] UĪywaj wiĊc teraz swoich dóbr
i przyjmij w podwójnej mierze korzyĞü wáasną, którą odrzuciáeĞ dla dobra
kraju. Albowiem peána chwaáy doskonaáoĞü Īycia jest taka – mieü panów,
którzy poĞwiadczają, i obywateli, którzy chwalą.
[8] Powodowani zatem tyloma najsáuszniejszymi pochwaáami, jako
sprawiedliwą zapáatĊ przyznajemy Ci godnoĞü patrycjatu, aby to, co dla innych jest nagrodą, dla Ciebie byáo uznaniem zasáug. Chwaáa Tobie, wybitny
mĊĪu, szczĊĞliwy i godzien pochwaá, który nakáoniáeĞ myĞli króla do takich
sáów, abyĞmy orzekli, Īe to, czego Ci udzieliliĞmy, juĪ naleĪy do Twoich
dóbr. Takie są te wieczne Boskie sprawy, Īe choü tego Ci udzieliliĞmy jako
nagrody, spodziewamy siĊ wiĊkszych dóbr niĪ twoje zasáugi.
4. Król Teoderyk do senatu rzymskiego
ok. 507 r.
[1] Panowie senatorowie, bez wątpienia pragniemy, aby wieniec Waszego grona ozdabiaáy kwiaty z róĪnych bukietów; pragniemy, aby duch WolnoĞci1 spoglądaá z uznaniem na grono senatu. Zgromadzenie takich ludzi
jest chwaáą wáadców i cokolwiek u Was jest dostrzegane w uroczystych pochwaáach, prawdziwie przyczynia siĊ do naszej chwaáy. [2] Najusilniej teĪ
dąĪymy do tego, aby blaski godnoĞci zdobiáy Wasze grono, poniewaĪ ci,
którzy powoáani są królewską wáadzą, naleĪycie oddają ojczyĨnie owoce
swojej pracy. TroskliwoĞü nasza wyszukuje takich wáaĞnie ludzi; cieszymy
siĊ, gdy znajdziemy te skarbnice dobrych obyczajów, oto w nich wyraĪa siĊ
nasza pogodna áaskawoĞü, jak gdyby stworzyáa uosobienie zaszczytów.
[3] Stąd teĪ postanowiliĞmy nagrodziü patrycjatem Znakomitego i WielmoĪnego Kasjodorowi, znanemu w paĔstwie ze szczególnej szlachetnoĞci; aby dziĊki wielce zaszczytnemu tytuáowi uĞwietnione zostaáy zasáugi
jego sáuĪby. Oto on wzniósá siĊ na szczyty urzĊdów nie dziĊki niespodziewanym osiągniĊciom, niesiony kruchym szczĊĞciem losu, ale wspiąá siĊ
po stopniach godnoĞci na szczyt chwaáy, tak jak zwykáy wzrastaü cnoty.
[4] Albowiem jak wiecie, początek sáuĪby znalazá w trudzie komesa dóbr
prywatnych2, gdzie nie zbáądziá mimo wahania wáaĞciwego máodzieĔczej
sáaboĞci ani mimo naiwnoĞci, lecz stworzywszy wzór wstrzemiĊĨliwoĞci,
1
Libertas byáa czczona jako bogini w staroĪytnym Rzymie, a w czasach chrzeĞcijaĔskich jej imiĊ byáo uĪywane jako personifikacja ideaáu wolnoĞci.
2
Por. Variae VI, 8.
11
Liber I, IIII
titubans novitatis vitio vel innocenter erravit, sed abstinentiae firmato vestigio imitando vixit exemplo. qui mox deinde sacrarum largitionum honore
suscepto crevit conversationis laude, quantum profecerat dignitate. [5] Quid
provinciis redditam disciplinam, quid diverso generi hominum monimenta
iustitiae infusa referamus? vixit tanta continentia, ut aequitatem et institueret
monitis et doceret exemplis. facilis enim recti persuasor est innocens iudex,
sub cuius praedicabili conversatione pudet mores probabiles non habere.
quis enim vereatur scelus, cuius in suggestu gremii complicem videt? in
cassum personam fictae severitatis inducit, cum avarus pecuniae ambitum
dissuadet, cum legibus parendum censet iniustus. non habet distributionis
genium, cui auctoritatem libera conscientia non ministrat, quoniam excessus
tunc sunt in formidine, cum creduntur iudicibus displicere.
[6] His itaque sub praecedenti rege gymnasiis exercitatus emeritis laudibus ad palatia nostra pervenit. meministis enim, et adhuc vobis recentium
rerum memoria ministratur, qua moderatione praetoriano culmini locatus
incederit et evectus in celsum inde magis despexerit vitia prosperorum.
[7] Nullo quippe, ut plerisque moris est, elatus favore fortunae in cothurnum
se magnae potestatis erexit, sed aequitate cuncta moderatus gratiam nostram
in se non reddidit odiosam. maiora sibi fecit optari, dum intra modestiae
terminos magna cohibuit. hinc est enim probatae conscientiae gratissimus
fructus, ut, quamvis summa potuerit adipisci, iudicetur tamen ab omnibus
plus mereri. iunxit bene cum universorum gaudiis nostra compendia, aerario
munificus et iuste solventibus gratiosus. [8] Sensit tunc res publica ex illo
coetu Romuleo innocentiae virum, qui licet se moderando gloriosum fecerit, hoc tamen maius contulit, quod bonae actionis exemplum sequentibus
dereliquit. pudet enim eum peccare, qui laudatis videtur potuisse succedere.
fuit itaque, ut scitis, militibus verendus, provincialibus mitis, dandi avidus,
accipiendi fastidiosus, detestator criminis, amator aequitatis. quod non fuit
illi custodire difficile, qui se a rebus alienis decreverat abstinere. est enim
invicti animi signum famae diligere commodum et lucra potius odisse causarum.
KsiĊga I, 4
11*
Īyá jako przykáad. Niedáugo póĨniej, gdy zostaá komesem rozdawnictw
cesarskich1, rozwijaá siĊ w chwalebnym Īyciu, postĊpując w godnoĞci.
[5] Po cóĪ mielibyĞmy opowiadaü o przywróconej na prowincjach dyscyplinie, o dowodach sprawiedliwoĞci docierających do ludzi róĪnego rodzaju?
ĩyá tak umiarkowanie, Īe i zaprowadzaá sprawiedliwoĞü przez upomnienia,
i uczyá jej przykáadem. Prawy zarządca áatwo przekonuje do tego co sáuszne,
przy jego chwalebnym zachowaniu wstyd nie mieü odpowiednich obyczajów. KtóĪ miaáby skrupuáy przed wystĊpkiem, gdyby wspóásprawcĊ widziaá
na trybunie podczas zgromadzenia? Na próĪno udaje osobĊ surową chciwy
na pieniądze, kiedy przemawia przeciwko przepychowi, a niesprawiedliwy,
kiedy stwierdza, Īe naleĪy przestrzegaü praw. Nie ma umiejĊtnoĞci zarządzania ten, któremu wolne od wystĊpku sumienie nie sáuĪy autorytetem,
poniewaĪ wykroczenia wtedy wzbudzają obawĊ, kiedy jest pewnoĞü, Īe nie
podobają siĊ zwierzchnikom.
[6] I tak, üwicząc siĊ na sáuĪbie u poprzedniego króla, dotará do naszych
paáaców poĞród zasáuĪonych pochwaá. Albowiem pamiĊtacie, wciąĪ jeszcze
sáuĪy Wam pamiĊü o niedawnych sprawach, z jaką powĞciągliwoĞcią zasiadá
na pretoriaĔskim stanowisku i znalazászy siĊ na wyĪynach, stamtąd jeszcze
bardziej krytycznie spoglądaá na braki róĪnych sukcesów. [7] Nie wzniósá
siĊ na szczyty wielkiej wáadzy przez jakiĞ uĞmiech losu, jak to wielu ma
w zwyczaju, lecz zarządzając wszystkim sprawiedliwie, nie zraziá do siebie
naszej przychylnoĞci. Sprawiá, Īe coraz wiĊksze sprawy byáy dla niego wybierane, jako Īe zamknąá wielkie rzeczy w granicach skromnoĞci. Albowiem
najmilszy owoc uczciwego sumienia jest taki, Īe chociaĪ mógá osiągnąü najwiĊksze zaszczyty, to w powszechnej opinii zasáuguje na jeszcze wiĊcej.
WáaĞciwie poáączyá nasz poĪytek z zadowoleniem wszystkich – hojny dla
biedaka, áaskawy dla páacących uczciwie. [8] Stąd teĪ w tym Romulusowym
zgromadzeniu paĔstwo dostrzegáo czáowieka prawego, który choü wsáawiá
siĊ zachowywaniem umiaru, to jednak wiĊcej wniósá tego, co pozostawiá
nastĊpcom jako przykáad rzetelnej pracy. Wstyd by byáo grzeszyü komuĞ,
kto wydaje siĊ, Īe mógáby zastąpiü czáowieka tak chwalonego. Jak wiecie,
cieszyá siĊ szacunkiem Īoánierzy, byá áagodny dla mieszkaĔców prowincji,
chĊtny do dawania, brzydzący siĊ braniem, nieznoszący wystĊpku, czciciel
sprawiedliwoĞci. Stanie na straĪy nie byáo trudne dla tego, kto postanowiá
trzymaü siĊ z dala od cudzej wáasnoĞci. Albowiem oznaką niezwyciĊĪonego
ducha jest wysoko ceniü sobie korzyĞci z dobrej sáawy i nienawidziü czerpania zysków ze spraw.
1
Por. Variae VI, 7.
12
Liber I, IIII
[9] Verum haec in illo iure mirentur, qui patris atque avi mores nobilissimos nesciverunt. Cassiodoros siquidem praecedentes fama concelebrat.
quod vocabulum etsi per alios videatur currere, proprium tamen eius constat
esse familiae. antique proles, laudata prosapies, cum togatis clari, inter viros
fortes eximii, quando et valitudine membrorum et corporis proceritate floruerunt. [10] Pater enim candidati sub Valentiniano principe gessit tribuni et
notarii laudabiliter dignitatem: honor qui tunc dabatur egregiis; dum ad imperiale secretum tales constet eligi, in quibus reprehensionis vitium nequeat
inveniri. [11] Sed ut se pares animi solent semper eligere, patricio Aetio pro
iuvanda re publica magna fuit caritate sociatus: quem tunc rerum dominus
propter sapientiam sui et gloriosos in re publica labores in omni consilii
parte sequebatur. ad Attilam igitur armorum potentem cum supra dicti filio
Carpilione legationis est officio non irrite destinatus. vidit intrepidus quem
timebat imperium; facies illas terribiles et minaces fretus veritate despexit
nec dubitavit eius altercationibus obviare, qui furore nescio quo raptatus
mundi dominatum videbatur expetere. [12] Invenit regem superbum, sed
reliquit placatum et calumniosas eius allegationes tanta veritate destruxit, ut
voluisset gratiam quaerere, cui expediebat pacem cum regno ditissimo non
habere. erigebat constantia sua partes timentes, nec inbelles sunt crediti, qui
legatis talibus videbantur armari. pacem retulit desperatam. cuius legatio
quid profecerit, datur intellegi, quae tantum est gratanter excepta, quantum
et videbatur optata.
[13] Mox honorem illustratus, mox redituum dona aequus arbiter offerebat. sed ille potius nativa moderatione ditissimus dignitatem suscipiens otio-
KsiĊga I, 4
12*
[9] Obecne w nim zalety sáusznie mogą dziwiü tych, którzy nie poznali
obyczajów szlachetnego ojca i dziadka. Sáawa towarzyszy poprzednim Kasjodorom. Nawet jeĞli to okreĞlenie stosuje siĊ do innych, to wyraĨnie jest
charakterystyczne dla jego rodziny. Potomkowie staroĪytnych, sáawny ród,
dostojni wĞród Rzymian, wybitni wĞród walecznych, wyróĪniający siĊ siáą
i postawą. [10] Ojciec kandydata chwalebnie sprawowaá godnoĞü trybuna
i notariusza za imperatora Walentyniana1; byá to honor przyznawany wybitnym, gdyĪ do poufnych spraw cesarskich wybiera siĊ takich, w których
nie moĪna znaleĨü wady zasáugującej na krytykĊ. [11] PoniewaĪ podobne
dusze zwykle siĊ odnajdują, z patrycjuszem Aecjuszem2 poáączyáa go wielka miáoĞü do sáuĪby paĔstwu; wówczas jako odpowiedzialny za róĪne sprawy szedá za kaĪdym sáowem rady Aecjusza ze wzglĊdu na jego mądroĞü
i chwalebną dziaáalnoĞü w paĔstwie. Nie na próĪno razem z Karpilionem,
synem wyĪej wspomnianego, zostaá wysáany z poselstwem do potĊĪnego
militarnie Attyli3. Bez lĊku ujrzaá, kogo boi siĊ imperium; ufny w prawdĊ
spojrzaá z góry na te straszne i groĨne twarze i nie zawahaá siĊ oprzeü temu,
który porwany nie wiem jakim szaáem, wydawaá siĊ dąĪyü do zapanowania
nad Ğwiatem. [12] Zastaá króla pysznym, a pozostawiá zjednanym. Zniszczyá jego oszczercze zarzuty dziĊki tak zasadnym argumentom, Īe ten, który chciaá naruszyü pokój z najbogatszym królestwem, wolaá prosiü o áaskĊ.
Swoją staáoĞcią podnosiá na duchu przeraĪone stronnictwa, aby nie uwaĪano
za sáabych tych, którzy pokazali siĊ z takimi posáami. Przyniósá pokój, na
który utracono nadziejĊ. Rozumie siĊ, czego dokonaáo jego poselstwo, z tak
wielką wdziĊcznoĞcią przyjĊte, jak wielkie byáy nadzieje z nim związane4.
[13] Zaraz uhonorowany, zaraz teĪ zostaá wáaĞciwie nagrodzony przez
sprawiedliwego sĊdziego. On zaĞ bogaty we wrodzoną skromnoĞü, wybierając spokojną godnoĞü, która zwalniaáa go z obowiązków, zamiast wynagro-
1
Por. V. A. Sirago, I Cassiodoro. Una famiglia calabrese alla direzione d’Italia
nel V e VI secolo, 65-81.
2
Aetius (ok. 390-454), patrycjusz (formuáa patrycjatu: Variae VI, 2). Za máodu
byá zakáadnikiem cesarskim u Hunów, poznaá ich i po powrocie do cesarstwa byá
gáównodowodzącym wojsk walczących z Hunami. Por. PLRE 2, 19-27.
3
Attyla, wódz Hunów w latach 445-453. Delegacja miaáa miejsce w 452 r.
i w jej skáad wszedá równieĪ papieĪ Leon I. Por. LP 47, 7; Cassiodorus, Chronica,
A.D. 452, MGH AA XI, 157; Victor Tunnennensis, Chronica, A.D. 449, item 185.
4
List sprawia wraĪenie, jakby Kasjodor byá najwaĪniejszy w caáym poselstwie.
W rzeczywistoĞci pierwszoplanową rolĊ odgrywaá Aecjusz.
13
Liber I, IIII
sam in remunerationis locum expetiit amoenissima Bruttiorum. negare illi
non potuit optatam quietem, qui eum reddiderat ab inmani hoste securum:
tristis ab obsequio suo reliquit, quem sibi necessarium fuisse cognovit.
[14] Avus enim Cassiodorus inlustratus honore praecinctus, qui eius generi non poterat abnegari, a VVandalorum incursione Bruttios Siciliamque
armorum defensione liberavit, ut merito primatum in illis provinciis haberet,
quas a tam saevo et repentino hoste defendit. debuit itaque virtutibus eius
res publica, quod illas provincias tam vicinas Gensiricus non invasit, quem
postea truculentum Roma sustinuit.
[15] Hi autem et in partibus Orientis parentum laude viguerunt. Heliodorus enim, qui in illa re publica nobis videntibus praefecturam bis novenis annis gessit eximie, eorum consanguinitati probabatur adiungi. genus in
utroque orbe praeclarum, quod gemino senatui decenter aptatum tamquam
duobus luminibus oculatum purissima claritate radiavit. quo enim se quaevis
nobilitas ultra distendit quam haec, quae in utroque orbe clara esse promeruit?
[16] Vixit et ipse in provincia honore iudicis et securitate privati: cunctis
illis nobilitate potior omnium ad se animos adtrahebat, ut qui libertatis iure
non poterant subdi, viderentur magis continuis beneficiis suaviter obligari.
[17] Tanta quin etiam patrimonii sui ubertate gloriatus est, ut inter reliqua
bona equinis gregibus principes vinceret et donando saepius invidiam non
haberet. hinc est, quod candidatus noster Gothorum semper armat exercitus et, bono instituto melior, quod a parentibus accepit hereditaria largitate
custodit. [18] Quae ideo per ordinem nostra dignatio percucurrit, ut unus-
KsiĊga I, 4
13*
dzenia poprosiá o najmilsze krainy Bruttów1. Nie moĪna byáo odmówiü
upragnionego odpoczynku temu, który zabezpieczyá kraj przed strasznym
wrogiem; wáadca ze smutkiem zwolniá z posáuszeĔstwa czáowieka, który,
jak zdąĪyá zauwaĪyü, byá mu niezbĊdny.
[14] Jego dziadek Kasjodor2, obdarowany zaszczytnym stanowiskiem,
którego nie moĪna byáo odmówiü jego rodowi, przez zbrojny opór ocaliá Bruttium i SycyliĊ od najazdu Wandalów i zasáuĪenie dzierĪyá prymat
w prowincjach, które obroniá przed tak srogim i gwaátownym wrogiem. PaĔstwo staáo siĊ dáuĪnikiem jego mĊstwa, poniewaĪ Genzeryk, którego okrucieĔstwo póĨniej znosiá Rzym, nie najechaá tamtych prowincji, choü byáy
tak blisko3.
[15] RównieĪ na Wschodzie ród ten siĊ rozwijaá dziĊki sáawie przodków.
Wiadomo, Īe ich krewnym byá Heliodor, który na naszych oczach nadzwyczajnie piastowaá urząd prefekta dwa razy po dziewiĊü lat w tamtym paĔstwie4. Ród przesáawny w obu stronach Ğwiata, obecny w obu senatach, tak
jakby miaá dwoje oczu, zajaĞniaá najczystszym Ğwiatáem. Jaka szlachetna
rodzina wykazaáa siĊ bardziej niĪ ta, która w obu stronach Ğwiata staáa siĊ
godna sáawy?
[16] Kasjodor zostaá obdarzony zaszczytem zarządcy i obroĔcy prowin5
cji ; przewyĪszając wszystkich szlachectwem, zjednaá sobie serca i ci, którzy
nie mogli mu byü poddani dziĊki prawu wolnoĞci, okazywali siĊ byü áagodnie zobowiązani licznymi dobrodziejstwami. [17] Wsáawiá siĊ tak wielką
páodnoĞcią w swoich dobrach, Īe miĊdzy innymi w hodowli koni6 przewyĪszaá imperatorów, a nie budziá zawiĞci dziĊki czĊstym podarunkom. Przez to
nasz kandydat zawsze zbroi gockie wojska, a dobry w zarządzaniu, ustrzegá
tego, co otrzymaá w spadku od ojców. [18] Tak wiĊc pochwaáa nasza przy-
1
Por. V. A. Sirago, La Calabria nelle „Variae” di Cassiodoro.
Por. V. A. Sirago, I Cassiodoro. Una famiglia calabrese alla direzione d’Italia
nel V e VI secolo, 49-64.
3
Miaáo to miejsce prawdopodobnie w 440 r., kiedy Genzeryk zająá SycyliĊ. Zob.
PLRE 2, 263-264. Rzym najechaá w 455 r.
4
Heliodor, praefectus praetorio Ilirii oraz prefekt Konstantynopola, choü trudno
ustaliü dokáadne daty jego urzĊdowania. PLRE 2, 531-532. Tam mógá go poznaü
Teoderyk, zakáadnik na dworze konstantynopolitaĔskim w latach 461-471.
5
Por. V. A. Sirago, I Cassiodoro. Una famiglia calabrese alla direzione d’Italia
nel V e VI secolo, 83-116.
6
Por. Variae VIII, 31, 5; L. Cracco Ruggini, Società provinciale, società romana, società bizantina in Cassiodoro, 247-250.
2
14
Liber I, IIII-V
quisque intellegat et parentum suorum apud nos laudes posse reparare qui
vivere praeclaris elegerit institutis. et ideo, patres conscripti, quia vobis est
commodus honor bonorum et iudicium nostrum vester comitatur assensus,
prospero auspicio suscipiator eius provectus, qui sibi fecit gratiam patere
cunctorum. est enim potius vicissitudo quam praemium, ut qui vos probabili
actione coluerunt, reciproco favore gratulentur.
V. Floriano V. S. Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] In inmensum trahi non decet finita litigia. quae enim dabitur discordantibus pax, si nec legitimis sententiis adquiescant? unus enim inter
procellas humanas portus instructes est, quem si homines fervida voluntate
praetereunt, in undosis iurgiis semper errabunt. [2] Et ideo spectabilitati tuae
praesentibus effamur oraculis, quatenus, si ita res se habet, ut a praesentibus supplicatur, et in comitis Annae iudicio Mazenis fundi controversia
statutis legitimis est decisa nec aliqua probatur appellatione suspensa, quae
sunt decreta serventur. [3] Quia sicut nolumus oppressis negare iudicium, ita
irrationabilibus querelis non praebamus assensum. cogi enim debet, ut sit
quietus, qui suo vitio renuit esse pacificus. nam et medendi peritus invitum
frequenter salvat aegrotum, dum voluntas recta in gravibus passionibus non
est, sed potius illud appetitur quod a salutis iudice gravare posse sentitur.
KsiĊga I, 4-5
14*
pomniaáa to wszystko, aby kaĪdy zrozumiaá, Īe kto wybraá Īycie wedáug
szlachetnych zasad, moĪe u nas wzmocniü zasáugi swoich przodków. Stąd
teĪ, senatorowie, poniewaĪ do Was naleĪy nagradzanie dobrych oraz Wasza
zgoda towarzyszy naszej ocenie, niech szczĊĞliwie zostanie udzielone poparcie dla tego, który sprawiá, Īe otworzyáa siĊ przed nim ĪyczliwoĞü wszystkich. Jest raczej wzajemnoĞcią niĪ nagrodą, by ci, którzy Was obdarzyli
szlachetnym obowiązkiem, mogli siĊ cieszyü uprzejmoĞcią z Waszej strony.
5. Król Teoderyk do Dostojnego Floriana1
507/511 r.
[1] ZamkniĊtych sporów nie naleĪy ciągnąü wiecznie. JakiĪ pokój bĊdzie dany skáóconym, jeĞli nie uspokoją ich nawet prawomocne wyroki?
PoĞród ludzkich burz zbudowano jeden port i jeĞli ludzie o zapalczywych
skáonnoĞciach omijają go, zawsze bĊdą báądziü po falach káótni. [2] Dlatego
teĪ zwracamy siĊ do Twej DostojnoĞci z niniejszym poleceniem, aby – jeĞli
sprawy mają siĊ tak, jak przedstawiają je tu obecni – skoro w sądzie komesa
Annasza zdecydowano o sprawie maáĪeĔskich posiadáoĞci prawomocnymi
postanowieniami, przez Īadną apelacjĊ nie wolno byáo ponawiaü sprawy,
a postanowienia naleĪaáo wypeániü. [3] Jak nie chcemy odmawiaü pokrzywdzonym sądu, tak teĪ nie zgadzamy siĊ na bezcelowe káótnie. Trzeba zmusiü
do spokoju tego, kto ze záej woli nie chce byü spokojny. CzĊsto przecieĪ
doĞwiadczony lekarz ratuje chorego wbrew jego woli, kiedy w ciĊĪkich cierpieniach nie ma prawdziwej wolnoĞci, a nawet ktoĞ chce tego, co w ocenie
lekarza moĪe zaszkodziü2.
Florianus – Martindale przypuszcza, Īe moĪe byá to korespondent Ennodiusza
(Ennodius, Ep. I, 15-16) lub Valerius Florianus, prefekt Rzymu (formuáa prefekta
Rzymu: Variae VI, 4). Por. PLRE 2, 480 (Florianus 2.4).
2
UĪyte porównania do lekarza i do bezpiecznego portu pozwoliáy na sformuáowanie hipotezy, Īe list ten w rzeczywistoĞci nawiązuje do dzieáa Boecjusza
O pocieszeniu jakie daje filozofia. W takim razie jednak list ten musiaáby byü znacznie póĨniejszy, poniewaĪ Boecjusz swoje dzieáo pisaá w wiĊzieniu ok. 524 r. Por.
V. Fauvinet-Ranson, Une réponse de Cassiodore à la Consolation de Philosophie?
(Variae I, 5), 247-264.
1
Liber I, VI-VII
15
VI. Agapito V. I. P. U. Theodericus Rex.
a. 507/509
[1] Decet principem cura quae ad rem publicam spectat augendam, et
vere dignum est regem aedificiis palatia decorare. absit enim ut ornatui cedamus veterum, qui inpares non sumus beatitudine saeculorum. [2] Quapropter in Ravennati urbe basilicae Herculis amplum opus aggressi, cuius
nomini antiquitas congrue tribuit, quicquid in aula praedicabili ammiratione
fundavit, magnitudini tuae studiosissime delegamus, ut secundum brevem
subter annexum de urbe nobis marmorarios peritissimos destinetis, qui eximie divisa coniungant, uta venis colludentibus illigata naturalem faciem laudabiliter mentiantur. de arte veniat quod vincat naturam: discolorea crusta
marmorum gratissima picturarum varietate texantur, quia illud est semper in
pretium, quod ad decorem fuerit exquisitum. [3] His sumptus subvectionesque praestabis: ne quemquam nostrum gravet imperium, quod ad utilitatem
volumus respicere singulorum.
VII. Felici V. C. Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Venantii tutoris Plutiani aditione cognovimus in ea te, qua non decuerat, actione versatum, ut eum, quem sumptu proprio iuvare debuisses,
a
Fridh et.
KsiĊga I, 6-7
15*
6. Król Teoderyk do Znakomitego Agapita1, prefekta miasta2
507/509 r.
[1] Przystoi, aby wáadca troszczyá siĊ o wzrastanie paĔstwa, a i prawdziwie godzi siĊ, aby upiĊkszaá budowlami królewskie paáace. ObyĞmy nie
ustĊpowali starszym w piĊknie, skoro nie jesteĞmy gorsi co do szczĊĞliwoĞci
czasów. [2] Dlatego teĪ podjĊliĞmy siĊ wielkich prac w bazylice Herkulesa w Rawennie3. Jego imieniu staroĪytnoĞü przypisaáa wáaĞciwie wszystko, cokolwiek w godnej podziwu czci ustawiáa w Ğwiątyni. Najstaranniej
powierzamy Waszej WielmoĪnoĞci, abyĞcie zgodnie z zaáączonym pismem
wyznaczyli nam najbardziej doĞwiadczonych w stolicy kamieniarzy, aby
umiejĊtnie zebrali podzielone czĊĞci i po ich spojeniu, dziĊki wspóágrającym ze sobą kolorom, nadali im godnie naturalny wygląd. Od sztuki ma
pochodziü ujarzmianie natury; niech kolorowe marmurowe páyty4 ukáadają
siĊ w miáą oku róĪnorodnoĞü obrazów, poniewaĪ zawsze jest w cenie to, co
dobrano dla piĊknego efektu. [3] UĪyczysz im Ğrodków i przewozu; niech
nasza wáadza nikogo nie obciąĪa, gdyĪ chcemy mieü na uwadze poĪytek
kaĪdego z osobna5.
7. Król Teoderyk do PrzeĞwietnego Feliksa 6
507/511 r.
[1] Od Wenancjusza, opiekuna Plucjana, dowiedzieliĞmy siĊ, Īe dopuĞciáeĞ siĊ niegodnych dziaáaĔ – trwoniąc majątek, skrzywdziáeĞ tego, którego
1
Flavius Agapitus – senator, patrycjusz od roku 511 (formuáa patrycjatu: Variae
VI, 2), urzĊdnik na dworze Teoderyka, prefekt Rzymu w latach 508-509 (formuáa
prefekta Rzymu: Variae VI, 4), konsul w roku 517 (formuáa konsulatu: Variae VI,
1); byá jednym z senatorów wysáanych razem z papieĪem Janem I do cesarza Justyna w sprawie przeĞladowaĔ arian w 526 r., po powrocie do Italii zostaá uwiĊziony
wraz z pozostaáymi posáami. Por. PLRE 2, 30-32; adresat listów: I, 23, I, 32, I, 33,
I, 41, II, 6.
2
Praefectus Urbi (Romae) – formuáa prefekta Rzymu: Variae VI, 4.
3
Por. S. Lusuardi, Sulle trace della presenza gota in Italia, 525. Prawdopodobnie chodziáo o przebudowĊ bazyliki Herkulesa na uroczystą salĊ. Por. E. Dyggue,
Excursus sulla „Basilica Herculis” ricordata da Cassiodoro, 75-77.
4
Por. Variae III, 10.
5
Por. A. Pergoli Campanelli, Cassiodoro alle origini dell’idea di ristauro, 28-30.
6
Felix – postaü bliĪej nieznana.
16
Liber I, VII-VIII
dispendio proprietatis affligeres. affinitatem quippe tuam solacia debuerant
impensa testari. quale ergo videtur sanguine coniunctis, quod criminosum
probaretur extraneis? [2] Atque ideo praesenti iussione censemus, ut, quicquid a Neoterio prodiga voluntate lascivo te non tam comparasse quam
subripuisse cognoscis, incorporanda militi nostro sine aliqua dilatione restituas, ne nos huius modi factum cogas legibus vindicare, qui nunc videmur
omnia mansuetudine temperasse. perire enim pupillo non patimur quod parentibus sub nostra laude dederamus. gravissimum est enim per calumniam
subtrahi, quod collatum est munificentia principali. [3] Reliqua vero, quae
pro iugalis tuae assereris portione contempto iustitiae tramito divisisse – si
tamen appellanda divisio est, quam sub unius celebratam constat arbitrio –,
ad nostrum comitatum festinus occurre, ut inter vos ea quae iustitiae conveniunt ordinemus. iniquum est enim, ut de una substantia, quibus competit
aequa successio, alii abundanter affluant, alii paupertatis incommodis ingemiscant.
VIII. Amabili Executori Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Cordi nobis est cunctos in commune protegere, sed eos maxime quos
sibi novimus defuisse. sic enim aequitatis libra servabitur, si auxilium largiamur imparibus et metum nostri pro parvulis insolentibus opponamus. fortuna minor principem quaerit, quia in vituperationem nostram corruunt quibus
se publica vota subducunt.
[2] Venantii itaque tutoris Plutiani lacrimabili suggestione comperimus
Neoterium fratrem suum, affectum germanitatis oblitum, bona parvuli hostili furore lacerasse. quod nos pro rerum suarum acerbitate commovit, ut
largitas nostra, quam velut titulum volumus stare pietatis, usurpata praesumptionibus videatur illicitis. et quia dubium non est in repetitione minoris
maxime submoveri dispendia tarditatis, ideoque devotio tua, nostra iussione
KsiĊga I, 7-8
16*
powinieneĞ byá wspieraü wáasnymi Ğrodkami. NaleĪne odszkodowanie powinno byáo dowieĞü Twoich wiĊzi rodzinnych. Jak wygląda wĞród krewnych
to, co nawet obce osoby uznają za wystĊpne? [2] Stąd teĪ w niniejszym poleceniu uznajemy, Īe bez Īadnej zwáoki masz oddaü naszemu urzĊdnikowi1
to, czego, jak dobrze wiesz, nie kupiáeĞ, a raczej co ukradáeĞ skáonnemu do
rozrzutnoĞci i rozpusty Neoteriuszowi. Nie zmuszaj nas do ukarania tego rodzaju czynu za pomocą prawa, poniewaĪ jeszcze teraz, jak widzisz, wszystkim kierujemy w áagodny sposób. Nie pozwolimy bowiem, Īeby cháopcu
przepadáo to, co podarowaliĞmy jego rodzicom w dowodzie naszego uznania. Jest bardzo powaĪną sprawą, kiedy przez oszustwa kradnie siĊ majątek
nadany przez królewską szczodroĞü. [3] Ponadto odrzuciwszy ĞcieĪkĊ sprawiedliwoĞci, podzieliáeĞ pozostaáe dobra na korzyĞü swojej Īony – jeĪeli
w ogóle moĪna podwaĪyü podziaá, dokonany przez jednego sĊdziego. Staw
siĊ prĊdko w urzĊdzie naszego komesa, abyĞmy zaprowadzili miĊdzy Wami
porządki wáaĞciwe dla sprawiedliwoĞci. Jest bowiem niesáuszne, aby jedni
opáywali w dostatek, a inni narzekali na nieszczĊĞcie biedy, choü dziedzictwo przypada im po równo.
8. Król Teoderyk do egzekutora Amabilisa2
507/511 r.
[1] LeĪy nam na sercu opieka nad wszystkimi obywatelami, lecz najbardziej nad tymi, o których wiemy, Īe są w potrzebie. SprawiedliwoĞü bĊdzie
zachowywana, jeĞli wspomoĪemy sáabszych i uĪyjemy wáadzy w obronie
bezbronnych dzieci. NieszczĊĞcia są wyzwaniem dla wáadcy, poniewaĪ to
ku naszemu potĊpieniu komuĞ potajemnie zabierane są oficjalne dary.
[2] DowiedzieliĞmy siĊ ze smutnego doniesienia Wenancjusza, opiekuna
Plucjana, Īe jego brat Neoteriusz, zapomniawszy o braterskiej miáoĞci, we
wrogim szaleĔstwie zrujnowaá majątek dziecka. W tej przykrej sprawie poruszyáo nas to, Īe nasze dary, które miaáy byü pewnym wyrazem áaskawoĞci,
okazaáy siĊ zuchwale zawáaszczone. PoniewaĪ niewątpliwie w odwoáaniu
máodszego brata najwaĪniejsze jest opóĨnienie, niech twoje zaangaĪowanie,
wzmocnione naszym rozkazem, wpáynie na bezzwáoczne zwrócenie Īąda1
Por. militia w Variae, Praef. 4; urzĊdnik zostaá wysáany z zadaniem wyegzekwowania zwrotu majątku. SprawĊ wyjaĞnia list nastĊpny.
2
Amabilis – postaü bliĪej nieznana; prawdopodobnie sáuĪyá na dworze królewskim (PLRE 2, 63); byü moĪe toĪsamy z adresatem listu IV, 5.
17
Liber I, VIII-VIIII
firmata, si nihil est quod rationabiliter a pulsato possit opponi, postulatas
res praedicto tutori faciat sine dilatione restitui. [3] Aut si quid est quod pro
suis partibus intentio retentatoris obiciat, legali sponsione praecedente, ad
nostrum deproperet venire comitatum: ut allegationibus cognitis pro consuetudine nostrae iudicemus aequitatis.
VIIII. Eustorgio Viro Venerabili Mediolanensi Episcopo
Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Tuta est condicio subiectorum, ubi vivitur sub aequitate regnantium:
nec dubio decet rumore trahi, a quo debent non mutanda constitui. fidem
siquidem rerum a ratione colligimus, quae numquam desiderantibus absconditur, si suis vestigiis perquiratur. [2] Atque ideo, quod beatitudini vestrae
gratissimum esse confidimus, praesenti tenore declaramus Augustanae civitatis episcopum proditionis patriae falsis criminationibus accusatum: qui
a vobis honori pristino restitutus ius habeat episcopatus omne quod habuit.
nihil enim in tali honore temeraria cogitatione praesumendum est, ubi, si
proposito creditor, etiam tacitus ab excessibus excusatur. manifesta proinde
crimina in talibus vix capiunt fidem: quicquid autem ex invidia dicitur, veritas non putatur. [3] Volumus enim inpugnatores eius legitima poena percellere: sed quoniam et ipsi clericatus nomine fungebantur, ad sanctitatis vestrae
iudicium cuncta transmisimus ordinanda, cuius est et probitatem moribus
talibus imponere et districtionem ecclesiasticam custodire.
KsiĊga I, 8-9
17*
nego majątku wspomnianemu opiekunowi, jeĞli nie ma niczego, co pozwany mógáby rozsądnie wykazaü. [3] Natomiast jeĞli jest coĞ, co przemawia
na korzyĞü przetrzymującego majątek, niech záoĪy on stosowne porĊczenie
i pospiesznie uda siĊ do urzĊdu naszego komesa, abyĞmy po zapoznaniu siĊ
z dowodami rozsądzili zgodnie ze zwyczajem naszej sprawiedliwoĞci.
9. Król Teoderyk do Czcigodnego Eustorgiusza1,
biskupa Mediolanu
507/509 r.
[1] Bezpieczni są poddani, gdzie Īyją pod sprawiedliwym wáadcą; nie
moĪna pod wpáywem wątpliwych pogáosek oskarĪaü tego, który powinien
zatwierdzaü rzeczy niezmienne. WiarygodnoĞü spraw okreĞlamy w oparciu
o ich przyczyny, które nigdy nie ukrywają siĊ przed jej spragnionymi, jeĞli
szukają jej Ğladów. [2] Dlatego teĪ, wierząc, Īe jest to Waszej WielmoĪnoĞci
bardzo miáe, niniejszym orzekamy, Īe biskup Aosty2 zostaá faászywie oskarĪony o zdradĊ ojczyzny; niech przywrócony przez Was na dawne stanowisko ma wszystkie prawa biskupie, które posiadaá. Na takim stanowisku nie
naleĪy niczego zakáadaü przez pochopne postanowienie. Tam bowiem, jeĞli
wierzy siĊ przeáoĪonemu, usprawiedliwia siĊ z wystĊpków nawet czáowieka milczącego. Nawet jawne przestĊpstwa u takich ludzi z trudem znajdują wiarĊ; co zaĞ wypowiadane jest z nienawiĞci, nie uznaje siĊ za prawdĊ.
[3] Chcemy ukaraü jego przeciwników zgodnie z prawem, lecz poniewaĪ
oni sami takĪe naleĪą do kleru, przekazujemy uporządkowanie wszystkiego do sądu Waszej ĝwiątobliwoĞci, do której naleĪy zarówno przywracanie
uczciwoĞci obyczajów, jak teĪ pilnowanie dyscypliny w KoĞciele3.
1
Eustorgius – biskup Mediolanu w latach ok. 507-516. PCBE 2, 719-720.
Identyfikacja miejsca prawdopodobna, z zastrzeĪeniem, Īe wiele miast miaáo
ówczeĞnie w nazwie Augusta, m.in. Turyn, który teĪ naleĪaá do KoĞcioáa mediolaĔskiego. Tak uwaĪaá Cessi w: Excerpta Valesiana, CXLIV. Saitta zauwaĪa jednak, Īe
Turyn w tym czasie czĊsto nosiá nazwĊ Taurinum. Por. B. Saitta, La „civilitas” di
Teoderico, 18.
3
Por. M. OĪóg, Rozporządzenia prawne Teoderyka Wielkiego w kwestiach religijnych w „Variae” Kasjodora.
2
18
Liber I, X
X. Boethio V. I. atque Patricio Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Licet universis populis generalis sit impendenda iustitia, quae sic
nominis sui obtinet dignitatem, si aequabili moderatione per potiores currat et humiles, confidentius tamen illam expetunt, qui a palatii militia non
recedunt. otioso enim gratuite praestatur aliquid munificentia principali;
consuetudo autem quodam debito redditur fideliter obsequenti. [2] Domestici partis equitum et peditum, qui nostrae aulae videntur iugiter excubare,
quod ex magnis fieri doloribus solet, adunata nobis supplicatione conquesti
sunt ab illo arcario praefectorum pro emolumentis sollemnibus nec integri
ponderis solidos percipere et in numero gravia se dispendia sustinere. Quapropter prudentia vestra lectionibus erudita dogmaticis scelestam falsitatem
a consortio veritatis eiciat, ne cui sit appetibile aliquid de illa integritate
subducere. [3] Haec enim quae appellatur arithmetica inter ambigua mundi
certissima ratione consistit, quam cum caelestibus aequaliter novimus: evidens ordo, pulchra dispositio, cognitio simplex, immobilis scientia, quae et
superna continet et terrena custodit. quid est enim quod aut mensuram non
habeat aut pondus excedat? omnia complectitur, cuncta moderatur et universa hinc pulchritudinem capiunt, quia sub modo ipsius esse noscuntur.
[4] Iuvat inspicere, quemadmodum denarius numerus more caeli et in se
revolvitur et numquam deficiens invenitur. crescit nova condicione per se
redeundo addita sibi semper ipsa calculatio et, cum denarius non videatur
excedi, ex modicis praevalet maiora complecti. hoc saepe repetitum inflexis
manualibus digitis et erectis redditur semper extensum, et quanto ad principium suum supputatio reducitur, tanto amplius indubitanter augetur. quantitate numerabili harena maris, guttae pluviarum, stellae lucidae concluduntur.
KsiĊga I, 10
18*
10. Król Teoderyk do Znakomitego patrycjusza Boecjusza1
507/511 r.
[1] Wszystkim mieszkaĔcom w kraju naleĪy siĊ ogólna sprawiedliwoĞü,
która zasáuguje na godnoĞü swojego imienia, gdy równo traktuje moĪnych
i biedaków. Tym pewniej oczekują jej jednak ci, którzy nie odchodzą ze
sáuĪby w paáacu. Temu, kto nic nie robi, zapewnia siĊ coĞ za darmo z królewskiej hojnoĞci, zaĞ temu, kto wiernie sáuĪy, daje siĊ zapáatĊ ze wzglĊdu
na zobowiązanie. [2] Konni i piesi straĪnicy domu, którzy stale trzymają
wartĊ w naszym paáacu, co zwykle wiąĪe siĊ z wielkimi troskami, poskarĪyli siĊ nam, Īe od skarbnika2 zamiast zwykáej wypáaty otrzymują solidy o niepeánej wadze i ponoszą duĪe straty w áącznej wartoĞci pieniądza3. Dlatego
teĪ niech Wasza RoztropnoĞü, wyksztaácona dziĊki pouczającym lekturom,
usunie zbrodnicze faászerstwo z jednolitej prawdy, aby nikogo nie skusiáa
kradzieĪ czegokolwiek z tej wáaĞnie caáoĞci. [3] Albowiem to, co nazywa siĊ
arytmetyką, trwa poĞród zmiennoĞci Ğwiata dziĊki najpewniejszemu rachunkowi, który poznaliĞmy na równi z istotami niebieskimi: przejrzysty porządek, piĊkny ukáad, proste rozpoznanie, niewzruszona wiedza, która zarówno
ogarnia sprawy niebieskie, jak strzeĪe ziemskich. CóĪ bowiem jest takiego,
co nie posiadaáoby miary albo wykraczaáo poza wagĊ? Nauka ta wszystko
obejmuje, wszystkim razem kieruje i wszystkie rzeczy stąd czerpią piĊkno,
poniewaĪ wiadomo, Īe istnieją w ramach jej prawideá.
[4] Napawa radoĞcią, Īe wartoĞü denara, podobnie jak niebiosa, zawsze
wraca do swego stanu, jak teĪ nigdy nie zostaje umniejszona. Kalkulacja zawsze jest ta sama, choü w nowych warunkach zawsze coĞ roĞnie i dodaje siĊ
do siebie; chociaĪ denar nie powiĊksza siĊ, moĪe z maáych tworzyü w sobie
wiĊksze. CzĊsto siĊ to powtarza; po zgiĊciu i wyprostowaniu palców u rąk
zawsze tworzy siĊ ciągáoĞü i o ile obliczanie sprowadzane jest do swojego
początku, o tyle wiĊcej jest niewątpliwie powiĊkszane. Piasek morza, krople
1
Anicius Manlius Severinus Boethius Iunior (ok. 480-525) – urzĊdnik róĪnych
stopni na dworze Teoderyka, patrycjusz od roku 507 (formuáa patrycjatu: Variae VI,
2), konsul w 510 r. (formuáa konsulatu: Variae VI, 1), magister officiorum prawdopodobnie w latach 522-523 (formuáa magistra officiorum: Variae VI, 6), filozof,
erudyta, adoptowany syn Symmacha (m.in. adresata listu II, 14) i jego ziĊü; adresat
listów I, 45, II, 40. W 522 roku faászywie oskarĪony o zdradĊ, zostaá aresztowany
i zabity w wiĊzieniu (PLRE 2, 231-237).
2
Arcarius praefectorum – skarbnik królewski.
3
Por. B. Saitta, La „civilitas” di Teoderico, 160 (nota 155).
19
Liber I, 10
auctori quippe suo omnis creatura sub numero est et quicquid ad existentiam
pervenit, a tali non potest condicione dimoveri.
[5] Et quoniam delectat nos secretiora huius disciplinae cum scientibus
loqui, pecuniae ipsae quamvis usu celeberrimo viles esse videantur, animadvertendum est quanta tamen a veteribus ratione collectae sunt. sex milia
denariorum solidum esse voluerunt, scilicet ut radiantis metalli formata rotunditas aetatem mundi, quasi sol aureus, convenienter includeret. senarium
vero, quem non inmerito perfectum antiquitas docta definit, unciae, qui mensurae primus gradus est, appellatione signavit, quam duodecies similitudine
mensium computatam in librae plenitudinem ad anni curricula collegerunt.
[6] O inventa prudentium! o provisa maiorum! exquisita res est, quae et
usui humano necessaria distingueret et tot arcana naturae figuraliter contineret. merito ergo dicitur libra, quae tanta rerum est consideratione trutinata.
talia igitur secreta violare, sic certissima velle confundere, nonne veritatis
ipsius videtur crudelis ac foeda laceratio? exerceantur negotiationes in mercibus: emantur late, quae vendantur angustius: constet populis pondus ac
mensura probabilis, quia cuncta turbantur, si integritas cum fraudibus misceatur.
KsiĊga I, 10
19*
deszczu, Ğwietliste gwiazdy zamykają siĊ w policzalnej iloĞci. PrzecieĪ dla
swojego Stwórcy kaĪde stworzenie jest policzalne i cokolwiek otrzymuje
Īycie, nie moĪe byü odsuniĊte od takiego stanu.
[5] Cieszy nas rozmowa z uczonymi o tajnikach tej wiedzy, a zatem,
choü wydaje siĊ, Īe same pieniądze poza powszechnym uĪytkiem są maáo
warte, to jednak naleĪy zwróciü uwagĊ, wedáug jakiego rachunku zestawili
je staroĪytni. Chcieli, aby solid1 byá wart szeĞü tysiĊcy denarów2, oczywiĞcie
po to, aby okrągáy ksztaát báyszczącego metalu niczym záote sáoĔce podobnie zamykaá w sobie wiek Ğwiata3. Natomiast szóstkĊ, którą nie bez powodu
uczona staroĪytnoĞü okreĞliáa jako liczbĊ doskonaáą4, oznaczyáa nazwą uncji, która jest pierwszą jednostką miary i którą po pomnoĪeniu dwanaĞcie
razy podobnie jak miesiące uczeni zebrali dla peánego funta zgodnie z biegiem roku5.
[6] O wynalazki mĊdrców! O starania przodków! Jest to rzecz wyborna,
bowiem zarówno podkreĞla to, co potrzebne dla ludzkiego poĪytku, jak teĪ
w sposób obrazowy zawiera liczne tajemnice przyrody. Sáusznie wiĊc nazywa siĊ wagą6 to, co zostaáo ustalone z takim namysáem. Naruszanie takich
tajemnic, chĊü pomieszania rzeczy tak pewnych – czyĪ to nie okazuje siĊ
okrutnym i obrzydliwym rujnowaniem samej prawdy? Niech bĊdą prowadzone kupieckie interesy; niech áatwo bĊdą kupowane rzeczy, które trudno
siĊ sprzedaje; niech dla ludzi staáa bĊdzie waga i ciĊĪarki, poniewaĪ wszystko siĊ burzy, jeĞli prawoĞü miesza siĊ z oszustwami7.
1
Solidus, moneta wprowadzona przez Konstantyna Wielkiego, miaá wartoĞü 1/72
funta záota, to znaczy 4,54 g. Funt rzymski waĪyá 327,168 g i dzieliá siĊ na 12 uncji.
2
W czasach Kasjodora w Italii sáowem denar okreĞlano monetĊ z brązu o takiej
wáaĞnie wartoĞci. Por. P. Radici Colace, Lessico monetario in Cassiodoro: simbologia della moneta e filosofia del linguaggio, 168-171.
3
Powszechnie uwaĪano, Īe Ğwiat liczy sobie szeĞü tysiĊcy lat.
4
Szóstka byáa uwaĪana za liczbĊ doskonaáą, jako suma 1+2+3. Dwie szóstki
dają dwanaĞcie i tu zapewne widzi Kasjodor powiązanie tych wartoĞci.
5
Tzn. 12 uncji tworzy caáy funt, tak jak 12 miesiĊcy tworzy caáy rok. Por. Martianus Capella, De nuptiis philologiae et Mercurii 7, 753; Macrobius, Commentarii
in Ciceronis somnium Scipionis 1, 6, 12; Saturnalia 7, 13, 10; Augustinus, De civitate Dei 11, 30; Boethius, De institutione arithmetica 1, 20; Philo Alexandrinus, De
opificio 3, 13.
6
Tu libra nie oznacza jednostki wagi (funta), ale przyrząd do waĪenia.
7
Por. B. Saitta, La „civilitas” di Teoderico, 95. O funkcji dygresji erudycyjnych
w tym liĞcie por. P. Pieroni, Digressioni nella variae di Cassiodoro: ancora qualche
considerazione, 543-555.
20
Liber I, X-XI
[7] Mutilari certe non debet, quod laborantibus datur: sed a quo actus
fidelis exigitur, compensatio imminuta praestetur. da certe solidum et aufer
inde, si praevales: trade libram, at aliquid, si potes, imminue. contra ista
nominibus ipsis constat esse provisum: aut integra tribuis aut non ipsa quae
dicuntur exsolvis. non potestis omnimodo, non potestis nomina integritatum
dare et scelestas imminutiones efficere. providete itaque, ut et arbiter arcae
habeat iustas consuetudines suas, et quod bene meritis impendimus, incorrupto munere consequantur.
XI. Servato Duci Raetiarum Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Decet te honorem, quem geris nomine, moribus exhibere, ut per provinciam, cui praesides, nulla fieri violenta patiaris, sed totum cogatur ad
iustum, unde nostrum floret imperium. [2] Quapropter Moniarii supplicatione commoti praesentibus te affamur oraculis, ut, si re vera mancipia eius
Breones irrationabiliter cognoveris abstulisse, qui militaribus officiis assueti civilitatem premere dicuntur armati et ob hoc iustitiae parere despiciunt,
quoniam ad bella Martia semper intendunt, dum nescio quo pacto assidue
dimicantibus difficile est morum custodire mensuram. [3] Quapropter omni
protervia remota, quae de praesumptione potest virtutis assumi, postulata facies sine intermissione restitui: ne per dilationis incommoda eorum videatur
supplex odisse victoriam.
KsiĊga I, 10-11
20*
[7] Z pewnoĞcią nie wolno umniejszaü tego, co siĊ daje pracującym, ale
od kogo wymaga siĊ rzetelnej pracy, temu naleĪy siĊ nieumniejszona zapáata. Daj dokáadnie solida i ujmij mu coĞ, jeĞli potrafisz; przekaĪ funta i co
moĪesz, pomniejsz. Przeciwko temu same nazwy juĪ przemawiają: albo
udzielasz caáoĞci, albo nie wypáacasz tego, o czym mowa. Nie moĪecie, nie
moĪecie w Īaden sposób nadawaü nazw dotyczących caáoĞci i dokonywaü
oszukaĔczych umniejszeĔ. Zatroszczcie siĊ wiĊc, aby i skarbnik zachowywaá sprawiedliwe zwyczaje, i by nie umniejszano tego, co jesteĞmy winni
dobrze zasáuĪonym.
11. Król Teoderyk do Serwatusa, wodza Retów1
507/511 r.
[1] NaleĪy do powagi urzĊdu, który sprawujesz, byĞ siĊ wykazaá, Īe nie
znosisz Īadnych gwaátów na prowincji przez Ciebie zarządzanej, lecz Īe
wszystko ma na celu sprawiedliwoĞü, dziĊki czemu kwitnie nasza wáadza.
[2] Z tego wzglĊdu, poruszeni skargą Moniariusa, zwracamy siĊ do Ciebie
z niniejszym poleceniem; wybadaj, czy rzeczywiĞcie jego wáasnoĞü zabrali
bezprawnie Breoni, o których siĊ mówi, Īe przywykli do wojowania zbrojnie napadają na ludnoĞü i lekcewaĪą wzgląd na sprawiedliwoĞü, poniewaĪ
stale przygotowują siĊ do wypraw wojennych, gdyĪ trudno im zachowywaü
miarĊ w zachowaniu, gdy nie wiedzieü czemu ciągle zapominają o zgodzie.
[3] Dlatego teĪ, ukrócisz wszelkie bezprawie, które moĪe braü siĊ ze záego
wyobraĪenia o mĊstwie, dopilnujesz bezzwáocznego wynagrodzenia skarĪonych strat; aby siĊ nie okazaáo, Īe przez szkody páynące ze zwáoki poszkodowany znienawidziá zwyciĊstwo.
1
Recja (Raetia) byáa od 15 r. prowincją rzymską poáoĪoną na terenach dzisiejszej wschodniej Szwajcarii i zachodniej Austrii; zamieszkiwaáo ją plemiĊ Retów,
których pomniejszym szczepem byli Breoni, zamieszkujący okolice dzisiejszej
przeáĊczy Brenner. Podlegaáa ona Teoderykowi od początku jego panowania w Italii
do r. 507, kiedy przekazaá on ją Alamanom. Por. N. Christie, From Constantine to
Charlemagne: An Archaeology of Italy, AD 300-800, 357.
21
Liber I, XII
XII. Eugeniti V. I. Magistro Of¿ciorum Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Pompa meritorum est regale iudicium, quia nescimus ista nisi dignis
impendere. et quamquam potestati nostrae deo favente subiaceat omne quod
volumus, voluntatem tamen nostram de ratione metimur, ut illud magis aestimemur elegisse, quod cunctos dignum est approbare. [2] Hinc est quod
te litterati dogmatis studia laudabiliter exsequentem pridem ad quaesturae
culmen elegimus, ut honesti laboris tui fieret praemium dignitas litterarum.
quid enim advocationis officio, si pure impendatur, ornatius, quod peregrinum negotium ad suas molestias trahit, ut laboribus subveniat alienis? in
hoc campo exercitatus cursu meritorum ad palmam nostri iudicii pervenisti. [3] Nec tamen benignitas nostra una remuneratione contenta honorem
geminat, augmenta procurat et eo studio dona reparat, quasi debeat omne
quod praestat. sume igitur magisteriae infulas dignitatis, usurus omnibus
privilegiis quae tuos habuisse constiterit decessores. atque ideo tanto iudicio laetare suscepto, qui pro labore honoris tui honorem alterum accipere
meruisti. quid enim de priore senserimus praemio, secundae dignitatis declaramus augmento. nati sunt fasces ex fascibus et naturam retinentes fetus
arborei pullulaverunt iterum decenter abscisi. [4] Verum te haec remuneratio
satietate non expleat nec det laboribus tuis ferias nostri laus inventa iudicii.
desiderabilior quin immo sit honestas, cum pervenit ad praemium, et tunc
fiat gratius labores anxios fuisse perpessum, cum te fructum eorum intellegis invenisse. honores ergo quos sumis ex chartis, redde de meritis. nosti
bene, quo nobis studio placeatur, qui ab ipsius consilii penetralibus venis.
meministi, quotiens apud nos laudati sint innocentes, quotiens bonis actibus reddidimus vicem. ore tuo iudicia nostra loquebamur: exemplis talibus
incitare. esto innocentiae templum, temperantiae sacrum, ara iustitiae. absit
a iudiciariis mentibus aliquid profanum. pio principi sub quodam sacerdotio
serviatur.
KsiĊga I, 12
21*
12. Król Teoderyk do Znakomitego Eugenesa1, magistra officiorum
507/511 r.
[1] Nagradzanie zasáuĪonych naleĪy do króla, poniewaĪ wiemy, Īe naleĪy siĊ tylko osobom godnym. I choü wszystko, czego pragniemy, przynaleĪy do naszej wáadzy, z pomocą BoĪą, to miarkujemy nasze pragnienia,
aby byáo jasne, Īe wybraliĞmy rzecz godną pochwaáy przez wszystkich.
[2] Stąd teĪ, poniewaĪ w chwalebny sposób zgáĊbiasz prawa nauki, dawno
wybraliĞmy CiĊ na najwyĪszy urząd kwestora, aby godnoĞü studiów otrzymaáa nagrodĊ za Twoją uczciwą pracĊ. CóĪ piĊkniejszego od urzĊdu obroĔcy, gdy jest peániony uczciwie, a do swoich trudów dodaje inny obowiązek,
aby ulĪyü w cudzych trudach? Wyüwiczony na tym polu, drogą zasáug zdobyáeĞ nagrodĊ w naszej ocenie. [3] JednakĪe szczodroĞü nasza, nie zadowalając siĊ jedną nagrodą, podwaja zaszczyt, troszczy siĊ o wzrost i obsypuje
darami, tak jakby jej zobowiązaniem byáo to, co przyznaje. ZaáóĪ wiĊc ozdoby oznaczające godnoĞü, ciesz siĊ wszystkimi przywilejami, które, jak wiadomo, posiadali Twoi poprzednicy. Dlatego teĪ raduj siĊ z takiej nagrody,
poniewaĪ za pracĊ na swoim urzĊdzie zasáuĪyáeĞ na otrzymanie nastĊpnego.
To, co myĞleliĞmy o pierwszej nagrodzie, ukazujemy przez dodanie drugiej
godnoĞci. UrzĊdy z urzĊdów siĊ narodziáy i zakieákowaáy owoce na drzewie,
wbrew naturze rodząc ponownie, odpowiednio przycinane. [4] Niemniej
jednak niech ta nagroda nie da Ci poczucia sytoĞci i niech chwaáa z naszej oceny nie spowoduje przerwy w Twojej pracy. Co wiĊcej, niech bĊdzie
jeszcze bardziej poĪądana rzetelnoĞü, skoro dostąpiáa nagrody, a nastĊpnie
niech jeszcze milsze bĊdzie wykonywanie mozolnych prac, kiedy zauwaĪysz, Īe uzyskaáeĞ ich efekty. A zatem zaszczyty, które przyjmujesz przez
pisma, oddawaj przez zasáugi. Wiesz dobrze, z jakich staraĔ jesteĞmy zadowoleni, poniewaĪ przychodzisz spoĞród naszego zgromadzenia. PamiĊtasz,
ile razy zostali u nas pochwaleni ludzie prawi, ile razy nagradzaliĞmy znakomitą dziaáalnoĞü. Twoimi ustami ogáaszaliĞmy nasze wyroki, zachĊcając
przykáadami. BądĨ Ğwiątynią prawoĞci, przybytkiem opanowania, oátarzem
sprawiedliwoĞci. Niech myĞl sprawująca sąd bĊdzie daleka od jakiejkolwiek
bezboĪnoĞci. Niech sáuĪba wáadcy bĊdzie jakby kapáaĔstwem.
1
Eugenes lub Eugenites – quaestor palatii w roku 506 (formuáa kwestora: Variae VI, 5) i magister officiorum w roku 507 na dworze Teoderyka (formuáa magistra officiorum: Variae VI, 6); informacje na jego temat zawarte są w listach I, 12,
i I, 13 (PLRE 2, 414-416).
22
Liber I, XIII
XIII. Senatui Urbis Romae Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Dignitas, patres conscripti, dum ad incognitum venit, donum est, cum
ad expertum, compensatio meritorum. quorum alter debitor iudicii, alter
obnoxius est favori. hos enim aestimatione subvehimus, alios gratia promovemus et ad omnes indulgentiae vias nostra se relaxat humanitas. sed
amoris vestri intuitu commonemur, quotiens in coetum vestrum ducitur, qui
de gloriosis virtutibus aestimatur. quicquid enim humani generis floris est,
habere curiam decet: quae sicut arx decus urbium, ita illa ornamentum est
ordinum ceterorum.
[2] Atque ideo Eugenitem illustrem virum litterati dogmatis opinione fulgentem magisterii honore subveximus, ut gereret nomine quam possidebat
meritis dignitatem. quis enim tot eius officiosos labores ignoret, quos non
vilitate mentis exercuit, sed patrocinii honore servavit? dedimus itaque personam tantis honoribus parem, ut alterutro decore fulgentes mutua se gratia
qualitatis ornarent. hic est, qui pridem nostro lateri iuridicus quaestor adhaesit, quem livoris nebula nulla fuscavit, nec malivolentiae studio nocendi
artes fellitis sensibus exquisivit: sincero pectoris arcano puritati nostrae paruit et ad pietatem iussionum innocentiam suam praebuit. animus enim dolosus non arbitrium sequitur imperantis, sed suas potius explicat voluntates.
[3] Habetis certe evidens nostrum in hac parte iudicium, ut post illius apicis
culmen ad alteram conscenderet dignitatem. nec passi sumus otiosum, quem
merita non sinebant esse privatum: sereni solis consuetudinibus aestimandus, qui licet susceptum diem peragat, alterum tamen eadem gratia claritatis illuminat. hunc ergo, patres conscripti, tot meritis absolute relucentem
favor vester excipiat. debetis enim bene gerentibus, ut eos laudis vestrae
comitetur assensus. nam si equorum cursus hominum clamoribus incitatur
et insonantium manibus agitur, ut a mutis animalibus velocitas appetatur,
quantum inde homines stimulari posse credimus, quos ad laudis aviditatem
natos singulariter invenimus!
KsiĊga I, 13
22*
13. Król Teoderyk do senatu rzymskiego
507/511 r.
[1] Senatorowie! Gdy godnoĞü przypada w udziale nieznanemu, jest darem, kiedy wypróbowanemu – nagrodą za zasáugi. Jeden jest dáuĪnikiem
osądu, a drugi poddanym áaskawoĞci. Jednych wynosimy dziĊki wysokiej
ocenie, innych awansujemy dziĊki áasce i nasza áaskawoĞü otwiera siĊ na
wszystkich drogach áaskawoĞci. PamiĊtamy jednak o zdaniu Waszych MiáoĞci, ilekroü na Wasze zgromadzenie prowadzony jest ten, kto ma byü doceniony za chwalebne zalety. Cokolwiek piĊknego jest w rodzaju ludzkim,
przystoi kurii; podobnie jak twierdza jest chlubą miast, tak ona ozdobą pozostaáych stanów.
[2] Tak wiĊc znakomitego Eugenesa, jaĞniejącego sáawą osoby wyksztaáconej, obdarzyliĞmy godnoĞcią magistra [officiorum]1, aby oficjalnie sprawowaá godnoĞü, którą dzierĪyá przez zasáugi. KtóĪ bowiem nie wie o jego
tak licznych i poĪytecznych pracach, których nie wykonaá przeciĊtnie, ale
sáuĪyá z zaszczytną troską? WyznaczyliĞmy osobĊ równą tym honorom, aby
nawzajem, jaĞniejąc z dwóch stron, ozdabiaáy siĊ obustronną ĪyczliwoĞcią.
On to wczeĞniej stanąá u naszego boku jako kwestor sądowy, nie przesáoniáa go Īadna chmura nienawiĞci ani teĪ nie oddawaá siĊ sztuce wyrządzania
szkody, praktykując záą wolĊ; w gáĊbokiej szczeroĞci serca byá posáuszny naszej czystoĞci i wykazaá siĊ wiernoĞcią w postĊpowaniu zgodnie z rozkazami. Albowiem podstĊpny umysá nie postĊpuje zgodnie z Īyczeniem wáadcy,
ale speánia raczej wáasną wolĊ. [3] W tej sprawie macie naszą jasną i pewną
ocenĊ, Īe po osiągniĊciu tamtego szczytu podąĪa ku nastĊpnej godnoĞci.
Nie dopuĞciliĞmy, aby odpoczywaá ten, któremu zasáugi nie pozwalaáy byü
osobą prywatną; powinno siĊ go oceniaü wedáug codziennych czynnoĞci jasnego sáoĔca, które chociaĪ koĔczy dzieĔ bĊdący pod jego opieką, to jednak
oĞwietla nastĊpny tą samą áaską jasnoĞci. Niech zatem, senatorowie, Wasza
áaskawoĞü przyjmie tego czáowieka, który jasno Ğwieci tak wieloma zasáugami. JesteĞcie bowiem dáuĪni dobrze rządzącym, aby z ich pochwaáami
poáączyáo siĊ Wasze przyjĊcie. Albowiem jeĞli okrzyki ludzi popĊdzają konie do biegu i rĊce klaszczących powodują, Īe nieme zwierzĊta zwiĊkszają
prĊdkoĞü, to jakĪe mocno wierzymy, Īe moĪna zachĊcaü ludzi, których uwaĪamy za szczególnie narodzonych do pragnienia chwaáy!
1
Por. list poprzedni.
Liber I, XIIII-XV
23
XIIII. Fausto PPO Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Libentes omnimodis praebemus assensum, quotiens vox est iusta poscentium, quia nec decet esse difficile beneficium, quod non patitur largitate
detrimentum. [2] Et ideo praecelsa magnificentia tua, quod a Cataliensibus
inferebatur genere tertiarum, faciat annis singulis in tributaria summa persolvi, nec post super hac partea patiantur supplices aliquam quaestionem.
quid enim interest, quo nomine possessor inferat, dummodo sine imminutione quod debetur exsolvat? ita et illis suspectum tertiarum nomen auferimus
et a nostra mansuetudine importunitates competentium summovemus.
XV. Festo V. I. atque Patricio Theodericus Rex.
[1] Gratum nobis est, quotiens de magnitudinis tuae meritis aestimatio talis procedit, ut et infirmorum auxilium et absentium credaris esse tuitio. nam
ideo senatus prior esse meruisti, ut sequentibus pro iustitiae contemplatione
praestares. unde fit, ut bona vobis crescat opinio gloriosae actionis exemplo.
a
Fridh hanc partem.
KsiĊga I, 14-15
23*
14. Król Teoderyk do Faustusa1, prefekta pretorium
507/511 r.
[1] Zawsze chĊtnie udzielamy zgody, ilekroü gáos proszących jest sáuszny, poniewaĪ nie przystoi, aby trudno byáo o dobrodziejstwo, którego udzielenie nie przynosi szkody. [2] Dlatego teĪ niech Twoja WielmoĪnoĞü sprawi,
aby to, co Katalijczycy skáadali jako podatek z trzeciej czĊĞci2, byáo spáacane
z kaĪdym rokiem w formie trybutu i aby póĨniej powyĪej tej czĊĞci petenci
nie cierpieli przez Īaden proces. Czy to waĪne, z jakiego tytuáu wáaĞciciel
ma wnosiü daninĊ, dopóki bez pomniejszenia páaci, co winien? Tak teĪ znosimy podejrzany dla nich tytuá podatku z trzeciej czĊĞci i od áagodnoĞci naszej odsuwamy taką dokuczliwoĞü.
15. Król Teoderyk do Znakomitego patrycjusza Festusa3
507/511 r.
[1] Jest nam miáe, Īe cieszysz siĊ takim powaĪaniem z powodu swych
zasáug, Īe uchodzisz za wspomoĪyciela sáabych i opiekuna nieobecnych.
ZasáuĪyáeĞ na przewodnictwo, gdyĪ przewyĪszaáeĞ pozostaáych wzglĊdem
na sprawiedliwoĞü. Stąd faktem jest, Īe cieszycie siĊ dobrą opinią dziĊki
1
Flavius Anicius Probus Faustus Iunior Niger – patrycjusz (formuáa patrycjatu:
Variae VI, 2), konsul w 490 r. (formuáa konsulatu: Variae VI, 1), magister officiorum (492-494 r.; formuáa magistra officiorum: Variae VI, 6), quaestor palatii
(503-505/6; formuáa kwestora: Variae VI, 5), prefekt pretorium (509-512; formuáa
prefektury pretorium: Variae VI, 3), przyjaciel i patron poety Ennodiusza, wysáany
przez Teoderyka jako poseá do Konstantynopola w 492 r. (Excerpta Valesiana 12,
57), adresat listów I, 26, 34, 35, II, 5, 9, 26, 30, 37, 38, III, 21, 47, 51, IV, 36, 38,
50). Por. R. Macpherson, Rome in Involution. Cassiodorus’ Variae in their literary
and historical setting, 68; M. OĪóg, Inter duas potestates, 60; PLRE 2, 454-456
(Faustus 9).
2
Tertiae, dosá. trzecie czĊĞci; byá to podatek páacony przez Rzymian na rzecz
Gotów, wynosiá trzecią czĊĞü przychodu z posiadanego majątku.
3
Flavius Rufus Postumius Festus – patrycjusz (formuáa patrycjatu: Variae VI, 2),
konsul w 472 r. (formuáa konsulatu: Variae VI, 1), senator; dwukrotnie poseá Teoderyka do Konstantynopola (w 490 i 497 r.), uzyskaá od cesarza Anastazjusza uznanie
Teoderyka za wáadcĊ Italii, w czasie „schizmy laurencjaĔskiej” popieraá antypapieĪa WawrzyĔca przeciw Symmachowi (498-514); por. LP 53, 5; adresat listów I, 39,
II, 22, III, 10 (PLRE 2, 467-469 – Festus 5).
24
Liber I, XV-XVI
nulli enim propria res a discedente committitur, nisi de cuius bene conscientia iudicatur. [2] Idcirco praesenti iussione decernimus, ut domus patricii
Agnelli ad Africam discedentis, qui regnum petens alterius nostris est utilitatibus serviturus, salvis legibus tua tuitione valletur, ne violentos cuiusquam impetus subtracta domini defensione patiatur. perviae sunt enim
semper iniuriis facultates absentium et quodam mode videtur occasio in delictum trahere, quae non potest animum pervadentis de resultatione terrere.
[3] Ideoque celsitudo vestra, quam votum est habere vicinam, erigat humiles, eripiat opprimendos et, quod potestatibus rarum est, proficiat cunctis,
quad universis celsior inveniris.
XVI. Iuliano Comiti Patrimonii Theodericus Rex.
a. 508 post Sept. 1
[1] Illud amplius nostris utilitatibus applicamus, quod misericordi humanitate concedimus. regnantis enim facultas tunc fit ditior, cum remittit,
et adquirit nobiles thesauros famae neglecta vilitate pecuniae. hinc est quod
consuetudinis nostrae humanitate commoniti opem fessis, manum porrigimus oneratis, ut pietatis nostrae remedio surgant qui fortunae suae acerbitate
corruerant. [2] Dudum siquidem conductores Apuli deplorata nobis aditione
conquesti sunt frumenta sibi inimicorum subreptionibus concremata, postulantes, ne cogantur ad integram praestationem, quibus commerciorum
sunt commoda deminuta. quod nos pro ingenita humanitate considerandum
esse iudicamus, ut, quorum non possumus accusare desidiam, relevandam
aestimemus esse fortunam. inde enim constitutas pensiones inferri volumus,
unde constat subiectos commoda consecutos. [3] Et ideo hanc causam sublimitatem tuam iubemus diligenter inquirere, ut, quantum eos minus vendidisse constiterit, de reliquis primae indictionis habita moderatione detrahatis:
KsiĊga I, 15-16
24*
chwalebnej dziaáalnoĞci. Czáowiek, który wyjeĪdĪa, powierza wáasny majątek tylko osobie, której sumienie dobrze ocenia. [2] Dlatego teĪ w niniejszym postanawiamy, Īe posiadáoĞü wyjeĪdĪającego do Afryki patrycjusza
Agnellusa, który w obcym królestwie bĊdzie sáuĪyá naszym interesom, ma
byü pod Twoją opieką przy zachowaniu praw, aby pozbawiona obrony wáaĞciciela nie doznaáa gwaátów z Īadnej strony. Majątki nieobecnych zawsze
są naraĪone na grabieĪe i wiemy, jak okazja pociąga do przestĊpstwa, nie
mogąc odstraszyü zamysáów najeĨdĨcy. [3] Dlatego teĪ niech Wasza WysokoĞü, której naleĪy sobie Īyczyü za sąsiada, wspiera ubogich, ratuje uciskanych i – co rzadkie u moĪnych – pomaga wszystkim, poniewaĪ stajesz siĊ
wyĪszy od wszystkich.
16. Król Teoderyk do Juliana1, komesa patrymoniów
po 1 wrzeĞnia 508 r.
[1] Przede wszystkim uwaĪamy za zysk to, czego udzieliliĞmy dziĊki
miáosiernej áaskawoĞci. Majątek wáadcy o tyle jest wiĊkszy, o ile darowuje spáatĊ i zdobywa szlachetne skarby sáawy, porzuciwszy marnoĞü pieniądza. Dlatego teĪ, pamiĊtając o áaskawoĞci naszego zachowania, pomagamy
sáabym, wspieramy pokrzywdzonych, aby dziĊki naszej áaskawoĞci podnieĞli siĊ ci, którzy popadli w nieszczĊĞcia losu2. [2] Niedawno, podczas
peánej Īalu wizyty, dzierĪawcy z Apulii skarĪyli siĊ, Īe podczas nieprzyjacielskich grabieĪy spalono im zboĪe, i prosili, aby od tych, którzy ponieĞli
straty w handlu, nie Īądaü páacenia caáego podatku. Pragnąc traktowaü ich
po ludzku, uznajemy, Īe trzeba zastanowiü siĊ nad tym, jak poprawiü los
tych, których nie moĪemy oskarĪaü o lenistwo. Chcemy bowiem, aby ustanowione podatki byáy páacone wtedy, gdy wiadomo, Īe poddani uzyskali dochód. [3] Dlatego wáaĞnie polecamy Twojej áagodnoĞci dokáadne zbadanie
tej sprawy, abyĞcie wziĊli pod uwagĊ, o ile mniej sprzedali, i od pozostaáej
czĊĞci w pierwszym roku indykcji3 pobrali podatki z umiarem; tak jednak,
1
Iulianus – komes patrymoniów (formuáa komesa patrymoniów: Variae VI, 9)
w latach 505-508, spokrewniony z biskupem Ennodiuszem (PLRE 2, 640-641 –
Iulianus 24).
2
O zabiegach Teoderyka mających na celu ochronĊ miejscowoĞci zniszczonych
przez wrogów lub przemarsze wojsk por. Variae II, 8. 38, III, 40-42.
3
Indykcja (áac. indictio) – okres piĊtnastu lat uĪywany jako jednostka chronologiczna w Rzymie od czasów Hadriana; pierwszy rok cyklu wiązaá siĊ z ogáoszeniem
Liber I, XVI-XVII
25
ita tamen ut nulla fraus nostris beneficiis inseratur, ne aliqua neglegentia
reddaris obnoxius, qui semper nobis provida intentione placuisti, quia sicut nos tangunt supplicum damna, ita nobis eorum fructuosa debent esse
compendia.
XVII. Universis Gothis et Romanis Dertona
consistentibus Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Publicae utilitatis ratione commoniti, quae nos cura semper libenter oneravit, castrum iuxta vos positum praecipimus communiri, quia res
proeliorum bene disponitur, quotiens in pace tractatur. munitio quippe tunc
efficitur praevalida, si diutina fuerit excogitatione roborata. omnia subita
probantur incauta et male constructio loci tunc quaeritur, quando iam pericula formidantur. [2] Adde quod animus ipse in audaciam non potest esse
pronus, qui diversa cura fuerita sollicitus. hanc merito expeditionem nominavere maiores, quia mens devota proeliis non debet aliis cogitationibus
occupari. quapropter amplectenda res est, quae generalitatis consideratione
praecipitur, nec moram fas est incurrere iussionem, quae devotos maxime
noscitur adiuvare.
[3] Et ideo praesenti auctoritate decernimus, ut domos vobis in praedicto
castello alacriter construatis, reddentes animo nostro vicissitudinem rerum,
ut, sicut nos vestris utilitatibus profutura censemus, ita tempora nostra ornare vos pulcherrimis fabricis sentiamus. tunc enim accidit, ut et sumptus competentes vestris iam penatibus congregare velitis et habitatio vobis non sit
ingrata, quam propria potest commendare constructio. [4] Quale est, rogo,
in laribus propriis esse, cum durissimas mansiones hostis cogitur sustinere?
ille imbribus pateat, vos tecta defendant: illum inedia consumat, vos copia
provisa reficiat. sic vobis tutissime constitutis hostis vester ante eventum
a
Fridh fuerit cura.
KsiĊga I, 16-17
25*
Īeby do naszych dobrodziejstw nie domieszaáo siĊ Īadne oszustwo i abyĞ
przez jakieĞ zaniedbanie nie naraziá siĊ na karĊ, poniewaĪ zawsze podobaáeĞ
siĊ nam za staranną pracĊ. Choü dotykają nas nieszczĊĞcia petentów, jednak
ich dochody powinny przynosiü nam owoce.
17. Król Teoderyk do wszystkich Gotów i Rzymian
mieszkających w Tortonie1
507/511 r.
[1] PamiĊtając o zasadzie powszechnego poĪytku, której zawsze chĊtnie sáuĪyliĞmy, zarządzamy umocnienie poáoĪonej niedaleko Was twierdzy,
poniewaĪ dobrze siĊ planuje sprawy wojenne, kiedy siĊ je zaáatwia w czasie pokoju. OczywiĞcie, obwarowanie2 wtedy bĊdzie najlepiej wykoĔczone,
kiedy zostanie wsparte dáugim namysáem. Wszystkie nagáe dziaáania okazują siĊ nierozwaĪne i Ĩle planuje siĊ budowanie wówczas, gdy zagroĪenie
juĪ istnieje. [2] PomyĞl teĪ, Īe sam duch moĪe nie byü skory do odwagi, gdy
bĊdzie nĊkany innymi troskami. Sáusznie przodkowie uĪyli nazwy ekspedycja3, poniewaĪ umysá zajĊty bitwą nie powinien byü rozpraszany innymi
rozmyĞlaniami. Dlatego teĪ sprawą naleĪy siĊ zająü, dotyczy ona dobra ogóáu i nie wolno zwlekaü z wypeánieniem polecenia, które niewątpliwie sáuĪy
poddanym.
[3] Tak wiĊc tą decyzją zalecamy, abyĞcie szybko zbudowali sobie domy
we wspomnianej twierdzy, informując nas o przebiegu rzeczy. Jak my oceniamy sprawy dla Was korzystne, tak teĪ chcemy widzieü, Īe Wy ozdabiacie
nasze czasy najpiĊkniejszymi budowlami. Wówczas bowiem zdarzy siĊ, Īe
zarówno zechcecie ponieĞü odpowiednie wydatki w Waszych domach, jak
teĪ nie bĊdzie Wam przykre mieszkanie, które wáasnym zamysáem bĊdziecie mogli stworzyü. [4] Pytam siĊ, jakie jest Īycie we wáasnym domu, kiedy
wróg jest zmuszony znosiü najgorsze kwatery? On wystawiony jest na deszcze, Was chronią dachy; jego zĪera gáód, Was krzepią przygotowane zapasy.
W ten sposób bardzo dobrze siĊ zabezpieczycie, a Wasz wróg bĊdzie znosiá
naáoĪonego przez wáadcĊ podatku; w czasach Królestwa Ostrogotów kaĪdy taki rok
zaczynaá siĊ 1 wrzeĞnia. Por. O. J. Zimmermann, The Late Latin Vocabulary of the
„Variae” of Cassiodorus, 136 i 225.
1
Dertona, dzis. Tortona w póánocnych Wáoszech (Piemont).
2
Por. B. Saitta, La „civilitas” di Teoderico, 117-118.
3
àaciĔska expeditio pochodzi od expedire, co znaczy m.in. uwolniü od czegoĞ.
26
Liber I, XVII-XVIII
certaminis fata patiebitur perditoris. constat enim tempore necessitatis illum
probari fortissimum virum, qui se per multa non distrahit. nam quis eum
habuisse prudentiam putet, si tunc coeperit fabricis operam dare aut penum
condere, cum oporteat bella tractare?
XVIII. Domitiano et VViliae Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Oportet vos colere et observare iustitiam, qui aequitatem populi dicere suscepistis, quando non licet delinquere, qui alios creditur sub aequitatis regula continere, ne fiat exemplum pravum qui electus ad laudabile
cognoscitur institutum. et ideo ad interrogationem vestram curavimus praebere responsum, ne per dubitationem possitis errare, nisi, quod absit, velitis
excedere.
[2] Si Romani praedium, ex quo deo propitio Sonti fluenta transmisimus,
ubi primum Italiae nos suscepit imperium, sine delegatoris cuiusquam pittacio praesumptor barbarus occupavit, eum priori domino summota dilatione
restituat. quod si ante designatum tempus rem videtur ingressus, quoniam
praescriptio probatur obviare tricennii, petitionem iubemus quiescere pulsatoris. [3] Illa enim reduci in medium volumus, quae, nostris temporibus
praesumpta, damnamus, quia locus calumniandi non relinquitur, cum longi
temporis obscuritas praeteritur.
KsiĊga I, 17-18
26*
los przegranego jeszcze przed bitwą. Wiadomo bowiem, Īe w potrzebie ten
okazuje siĊ najdzielniejszym mĊĪem, kto nie rozprasza siĊ innymi sprawami. KtóĪ bowiem uwaĪany by byá za roztropnego, gdyby zacząá zajmowaü
siĊ budowlami albo gromadziü zapasy, kiedy naleĪy prowadziü wojny?
18. Król Teoderyk do Domicjana i Wiliasa1
507/511 r.2
[1] PowinniĞcie czciü uczciwoĞü i jej przestrzegaü, skoro podjĊliĞcie siĊ
wymierzania sprawiedliwoĞci wĞród ludu. Nie wolno báądziü temu, który
w ocenie ogóáu trzyma innych w ryzach sprawiedliwoĞci, aby záym przykáadem nie staá siĊ ktoĞ wybrany do zaszczytnego przedsiĊwziĊcia. Dlatego teĪ
postaraliĞmy siĊ odpowiedzieü na Waszą proĞbĊ, abyĞcie nie mogli popeániü
báĊdu przez wątpliwoĞü, jeĞli juĪ, niestety, chcielibyĞcie go popeániü.
[2] JeĞli barbarzyĔski uzurpator3 zająá bez Īadnego upowaĪnienia rzymską posiadáoĞü, z której wyruszyliĞmy, by z BoĪą pomocą przekroczyü rzekĊ
SoczĊ4, gdzie na początku przyjĊáo nas królestwo Italii, niech bezzwáocznie
odda ją poprzedniemu wáaĞcicielowi. JeĞli jednak okaĪe siĊ, Īe zająá ją przed
okreĞlonym czasem, ze wzglĊdu na zasadĊ przedawnienia po trzydziestu latach, zarządzamy odrzucenie wniosku oskarĪyciela5. [3] Pragniemy zaáatwiü sprawy sprzed naszych czasów i wydajemy wyroki, poniewaĪ nie ma
miejsca na faászywe oskarĪenia, kiedy usuwa siĊ niejasnoĞü spowodowaną
upáywem czasu.
1
Domitianus i Wilias – niewiele jest informacji na ich temat. Prawdopodobnie
Domicjan byá Rzymianinem, a Wilias Gotem (PLRE 2, 370, 1166); byü moĪe Wilias
byá identyczny z adresatem listów V, 18 i IX, 13.
2
Byü moĪe list ten zostaá napisany póĨniej, w 518 r. (Hodgkin, s. 155, uwaga
przy tym liĞcie).
3
Termin barbarzyĔca niekoniecznie musi mieü negatywne znaczenie, moĪe
zwyczajnie oznaczaü obcego, przychodzącego z dalekich stron. Por. L. Viscido,
Sull’uso del termine barbarus nelle Variae di Cassiodoro, 61-71.
4
Socza (wáoska nazwa Isonzo, áaciĔska Sontius), rzeka w póánocnej Italii (dziĞ
biegnie wzdáuĪ granicy miĊdzy Wáochami a Sáowenią), w 489 r. miaáa tam miejsce
bitwa miĊdzy wojskami Teoderyka i Odoakra, wodza germaĔskiego z plemienia
Skirów sprawującego rządy w Italii od 476 r. Teoderyk zwyciĊĪyá, zaĞ Odoaker
musiaá schroniü siĊ w Weronie.
5
Por. CTh IV, 14 (z r. 424); ET 12; por. list II, 27, V, 37.
27
Liber I, XVIII-XVIIII
[4] De percussore tantummodo, non etiam peremptore fratris, quamquam
omnium communi lege damnatur solumque sit parricidium quod totius tragoediam reatus exsuperet, tamen humanitas nostra, quae sibi etiam in sceleratis locum pietatis inquirit, praesenti auctoritate definit, ut huius modi
portenta provinciae finibus abigantur. nam quibus fuit exosa societas parentum, civium non merentur habere consortium, ne puri corporis iucunda
serenitas nebulosis maculis polluatur.
XVIIII. Saturnino et Vmbisvo VV. SS. Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Fisci volumus legale custodire compendium, quia nostra clementia
rebus propriis videtur esse contenta, et sicut nullum gravare cupimus, ita
nobis debita perdere non debemus. indigentiam iuste fugimus, quae suadet excessus, dum perniciosa res est in imperante tenuitas. modus ubique
laudandus est. nam cur aut vituperabilis neglegentia in propriis defluat aut
aliena cupiditas turpis abradat?
[2] Et ideo praesenti vobis iussione praecipimus, ut Adrianae civitatis
curialium insinuatione suscepta, quicumque Gothorum fiscum detrectat implere, eum ad aequitatem redhibitionis artetis, ne tenuis de proprio cogatur
exsolvere, quod constat idoneos indebite detinere: hac scilicet ratione servata, ut si quis contumaciae vitio maluerit nostra iussa tardare, cum multa
reddat quod debuit etiam non compulsus offerre, quatenus protervo spiritu
indecenter erecta inpunita iustis saeculis non relinquatur audacia.
KsiĊga I, 18-19
27*
[4] Na mocy obowiązującego wszystkich prawa osądza siĊ mordercĊ,
nawet jeĞli nie zabiá brata, zaĞ ojcobójstwo przewyĪsza tragediĊ jakiegokolwiek przestĊpstwa. Choü nasza áaskawoĞü stara siĊ o áagodnoĞü nawet
w sprawach haniebnych, niniejszym orzeka, Īe zakaáa tego rodzaju ma byü
wydalona z granic prowincji. PoniewaĪ znienawidzili wspólnotĊ rodziny,
nie zasáugują na bycie czĊĞcią zgromadzenia obywateli, aby radosna jasnoĞü
czystego ciaáa nie kalaáa siĊ ciemnymi plamami.
19. Król Teoderyk do Dostojnych Saturnina i Umbisuusa1
507/511 r.
[1] Chcemy strzec uczciwego zysku dla skarbu paĔstwa, poniewaĪ nasza áagodnoĞü zadawala siĊ wáasnymi dobrami i jak nie pragniemy nikogo
uciskaü, tak teĪ musimy dbaü o to, co nam siĊ naleĪy. Sáusznie unikamy
niedostatku, który prowadzi do naduĪyü, poniewaĪ ubóstwo wáadcy jest
szkodliwe. Umiar wszĊdzie jest godny pochwaáy. Dlaczego naganne niedbalstwo miaáoby prowadziü do straty swojego, a wstrĊtna Īądza zawáaszczaü cudze?
[2] W niniejszym piĞmie polecamy Wam, abyĞcie przyjąwszy doniesienia kuriaáów z Adrii2, przymusili kaĪdego Gota, który wzbrania siĊ páaciü
podatki3, do sprawiedliwej wpáaty, tak aby ubogi nie musiaá páaciü tego, co
niesáusznie zatrzymują dla siebie moĪni. NaleĪy zachowaü zasadĊ, Īe gdyby ktoĞ przez upór chciaá zwlekaü ze speánianiem naszych poleceĔ, niech
z nawiązką odda to, co powinien byá zapáaciü dobrowolnie, aby za sprawiedliwych rządów nie pozostaáa bez kary zuchwaáoĞü wyrosáa nieprzyzwoicie
z buntowniczego ducha.
1
Saturninus i Umbisuus (lub Verbusius?) – postaci bliĪej nieznane. Teoderyk
czĊsto mianowaá „komisje” záoĪone z przedstawicieli Rzymian i Gotów dla rozwiązania bieĪących spraw w dwunarodowej Italii. PLRE 2, 980 (Saturninus 5).
2
Prawdopodobnie chodzi o miasto Adria w regionie Veneto, nad Adriatykiem.
3
Prawdopodobnie páacenie podatków byáo obce tradycji Gotów. Por. B. Saitta,
La „civilitas” di Teoderico, 38 (nota 74).
28
Liber I, XX
XX. Albino et Avieno VV. II. atque Patriciis Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Licet inter gloriosas rei publicae curas et regalium sollicitudinum salutiferos fluctus pars minima videatur principem de spectaculis loqui, tamen
pro amore rei publicae Romanae non pigebit has quoque cogitationes intrare, quia undecumque praestare possumus, dignum nostris sensibus aestimamus, praesertim cum beatitudo sit temporum laetitia populorum. illud enim
propitiante deo labores nostros asserit, quod se otiosam generalitas esse cognoscit. [2] Partis itaque prasini insinuata petitione comperimus – quoniam
hoc introductum est, ut populi de colore vocitentur – seditiones turbulentas
a quibusdam scelestissimis incitari et causam laetitiae publicae ad furoris
certamina prorupisse. quod utique gaudii decoram non potest habere qualitatem, si pacem non meruerit possidere communem. et ideo dignum est
clementiam nostram has quoque partes aspicere, ut ubique possit morum
probitas elucere. non enim inania verborum popularium cogitamus, sed perniciosae semen seditionis excludimus.
[3] Quapropter illustris magnitudo vestra praesenti iussione commonita patrocinium partis prasini, quod gloriosae recordationis pater vester
impendit, dignanter assumat. putari enim non debet iniuria populos regere
ac gubernare Romanos. nam si honorum omnium causa pensetur, pro illorum utilitate delecti sunt, qui honores gloriosissimos accipere meruerunt.
[4] Convocatis ergo spectatoribus, de Helladio et Thorodon qui laetitiae publicae aptior fuerit aestimatus, populi confusione sublata constituatur a vobis prasini pantomimus, quatenus sumptum, quem pro spectaculo civitatis
KsiĊga I, 20
28*
20. Król Teoderyk do Znakomitych patrycjuszy Albina i Awiena1
507/511 r.
[1] ChociaĪ poĞród chwalebnych trosk o paĔstwo i zbawiennych dziaáaĔ
królewskiej opieki najmniej waĪne wydają siĊ orzeczenia wáadcy na temat
widowisk, ze wzglĊdu na miáoĞü do paĔstwa rzymskiego nie bĊdzie zbĊdnym rozwaĪyü i to, bo w czymkolwiek moĪemy pomóc, uwaĪamy to za
godne naszej uwagi, zwáaszcza Īe zadowolenie ludzi jest znakiem szczĊĞliwych czasów. Albowiem z BoĪą pomocą podejmowane wysiáki wspierane
są przez to, iĪ caáy lud zaznaje odpoczynku. [2] I tak z petycji wniesionej
przez stronnictwo Zielonych2 – jako Īe zostaáo wprowadzone okreĞlanie
grup ludzi wedáug koloru – dowiedzieliĞmy siĊ, Īe jacyĞ bandyci wzniecają niepokojące rozruchy i okazja do powszechnej wesoáoĞci zmieniáa siĊ
w szaleĔstwo bijatyk. Nie moĪe byü prawdziwej radoĞci, jeĞli nie osiągnie
siĊ ogólnego spokoju. Stąd teĪ godzi siĊ, aby nasza áaskawoĞü przyjrzaáa siĊ
równieĪ tym stronnictwom, aby wszĊdzie mogáa zajaĞnieü prawoĞü obyczajów. Albowiem nie zastanawiamy siĊ nad próĪnoĞcią powszechnych pogáosek, ale usuwamy zarzewie szkodliwego zamieszania.
[3] Z tego wzglĊdu niech Wasza ZnakomitoĞü na mocy obecnego polecenia obejmie godnie patronat nad stronnictwem Zielonych, który byá sprawowany przez Waszego szlachetnej pamiĊci ojca. Nie powinna panowaü
opinia, Īe bezprawie króluje i rządzi ludem rzymskim. Albowiem jeĞli rozwaĪyü przyczynĊ nadawania wszystkich zaszczytów, to widaü, Īe ludzie zasáugujący na najchwalebniejsze zaszczyty zostali wybrani ze wzglĊdu na ich
uĪytecznoĞü.
[4] Zwoáajcie zatem widzów i opanujcie spór poĞród ludu w sprawie Helladiusza i Teodora, by ustalono, kto ma byü uznany za bardziej cenionego
mima Zielonych, aby byáo jasne, dla kogo ponieĞliĞmy koszty, które prze1
Faustus Albinus Iunior – konsul z 493 r. (formuáa konsulatu: Variae VI, 1),
prefekt pretorium w ok. 500-503 r. (formuáa prefektury pretorium: Variae VI, 3),
naleĪaá do rodu Decjuszów, brat Awiena, adresat listu IV, 30 (PLRE 2, 51-52); Flavius Avienus Iunior – konsul z 501 r. (formuáa konsulatu: Variae VI, 1). Por. PLRE
2, 193.
2
W rzymskim cyrku byáy cztery „druĪyny” (factiones, partes) oznaczone barwami, stąd teĪ mówiono o partiach: Biaáych, Niebieskich, Zielonych oraz Czerwonych. Podczas widowisk kibicowano wybranym partiom-barwom wystawiającym
swoje konie na wyĞcigach, mimów, aktorów itp. Wiązaáo siĊ to równieĪ z zawieraniem zakáadów i hazardem (por. O. Jurewicz, L. Winniczuk, StaroĪytni Grecy i Rzymianie w Īyciu prywatnym i paĔstwowym, 262-263).
Liber I, XX-XXI
29
impendimus, electis contulisse videamur. [5] Hanc partem musicae disciplinae mutam nominavere maiores, scilicet quae ore clauso manibus loquitur
et quibusdam gesticulationibus facit intellegi, quod vix narrante lingua aut
scripturae textu possit agnosci.
XXI. Maximiano V. I.
et Andreae V. S. Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Provocandi sumus affectuosis civium studiis ad augmenta civitatis,
quia nemo potest diligere quod habitatores intellegit non amare. unicuique
patria sua carior est, dum supra omnia salvum fore quaeritur, ubi ab ipsis
cunabulis commoratur. quapropter votis paribus invitemur ad dona, quatenus quod sponte tribuimus, duplicata gratia conferamus. et ideo nulli grave
sit Romanis fabricis deputatae pecuniae reddere rationem, cum pura conscientia desideret se probari, quando fructum laboris sui capit, dum ad nos
prospera de se pervenire cognoscit.
[2] Quocirca praesenti decernimus iussione Romanae civitatis fabricas
vos debere discutere, si labor operis concordat expensis: vel, si apud aliquem constet residere pecuniam, quae non sit fabricis expensa, deputatae rei
reddat erogandam. quibus rationibus evidenter expressis ad nos instructionem fidelissimam destinate, ut iudicio nostro respondere videamini qui estis
ad indaginem veritatis electi. nullum enim de largitate nostra fraudari velle
credimus, quando in tali negotio et de propriis facultatibus eum impendere
posse iudicamus.
[3] Aves ipsae per aera vagantes proprios nidos amant: erratiles ferae
ad cubilia dumosa festinant: voluptuosi pisces campos liquidos transeuntes cavernas suas studiosa indagatione perquirunt cunctaque animalia ubi
se norunt refugere, longissima cupiunt aetate constare. quid iam de Roma
debemus dicere, quam fas est ipsisa liberis plus amare?
a
Fridh ab ipsis.
KsiĊga I, 20-21
29*
znaczyliĞmy na miejskie widowisko. [5] Ową dyscyplinĊ muzyczną przodkowie nazwali niemą, to znaczy, Īe z zamkniĊtymi ustami, za pomocą rąk
i dziĊki pewnym gestom czyni ona zrozumiaáym to, czego z trudem moĪna
siĊ domyĞliü z mowy lub tekstu pisanego.
21. Król Teoderyk do Znakomitego Maksymiana
i Dostojnego Andreasa1
507/511 r.
[1] Czujemy siĊ zachĊceni Īyczliwą troską obywateli o rozwój miasta,
poniewaĪ nikt nie moĪe miáowaü tego, czego w jego pojĊciu nie kochają
mieszkaĔcy. KaĪdemu czáowiekowi wáasna ojczyzna jest milsza, kiedy wie,
Īe bĊdzie bezpieczny we wszystkim, tam gdzie Īyje od dziecka. Dlatego
teĪ w równej mierze jesteĞmy zaproszeni do dawania, gdyĪ co oddajemy
dobrowolnie, przynosimy z podwójną wartoĞcią. Stąd teĪ niech dla nikogo nie bĊdzie ciĊĪarem oddanie pieniĊdzy na rzymskie budowle, poniewaĪ
prawdziwa ĞwiadomoĞü próbuje siĊ w tym, Īe widzi owoce swych trudów,
a i wie, Īe nasze powodzenie od niej pochodzi.
[2] Co do tego w niniejszym piĞmie zarządzamy, Īe macie sprawdziü
budowle Rzymu, czy praca odpowiada wydatkom; albo teĪ jeĞli okaĪe siĊ,
Īe ktoĞ ma pieniądze, których nie wydano na budowle, niech je wpáaci na
wyznaczony cel. OkreĞliwszy jasno te zasady, przyĞlijcie nam rzetelne sprawozdanie, aby byáo dla nas jasne, kim jesteĞcie Wy, wybrani do ustalenia
prawdy. Wierzymy bowiem, Īe nikt nie zechce zagarnąü niczego z naszej
hojnoĞci, skoro rozsądzamy, Īe w tej sprawie bĊdzie musiaá zapáaciü z wáasnych pieniĊdzy.
[3] Nawet latające w powietrzu ptaki kochają wáasne gniazda; báąkające
siĊ zwierzĊta Ğpieszą do ukrytych legowisk; rozkoszne ryby, przemierzające wodne przestrzenie, gorliwie szukają swoich jam i wszystkie zwierzĊta,
gdzie mogą siĊ schroniü, tam chcą pozostaü jak najdáuĪej. Co wiĊc mamy
powiedzieü o Rzymie, który powinien byü bardziej kochany przez wáasne
dzieci?2
1
Maximianus wspominany jest jako vir illustris tylko w tym liĞcie i w Variae IV,
22. Andreas tylko tutaj (PLRE 2, 739 – Maximianus 6).
2
Por. A. Pergoli Campanelli, Cassiodoro alle origini dell’idea di ristauro, 34-36.
30
Liber I, XXII
XXII. Marcello V. S. Advocato Fisci Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Solida laus est regiae largitatis, quotiens conveniunt indulta iudiciis,
nec sibi audet casus ascribere, quod bonae dispositionis librat examen, quia
ubi aptantur officia meritis, nil debetur incertis. non enim de rudibus sententiam ferimus, sed de probatissimis iudicamus.
[2] Polisti siquidem forensi cote multifarie praedicatus ingenium: nutristi
facundiam exercitatione causarum: expertus es, quam suaves fides afferat
fructus, ut ipsa etiam conciliet corda regnantum. haec in te speculator virtutum noster sensus inspexit: his apud nos suffragiis placere meruisti, ut dignus
existeres ad publicas causas, qui gessisti hactenus sub integritate privatas.
[3] Sume igitur fisci nostri tuenda negotia, in utendis officii tui privilegiis decessorum exempla secuturus. ita ergo per medium iustitiae tramitem
moderatus incede, ut nec calumnia innocentes graves nec iustis petitionibus
retentatores exoneres. illa enim lucra vera iudicamus, quae integritate suffragante percipimus. non ergo quotiens superes, sed quemadmodum vincas, inquirimus. [4] Aequitatem nobis placiturus intende: non quaeras de potestate
nostra, sed potius de iure victorias, quando laudabilius a parte fisci perditur,
cum iustitia non habetur. nam si dominus vincat, oppressionis invidia est:
aequitas vero creditur, si supplicem superare contingat. non ergo parvo periculo causas dicimus, quando tunc fama nostra proficit, cum se commoditas
iniusta subducit. quapropter sit interdum mala causa fisci, ut bonus princeps
esse videatur. maiori quippe compendio perdimus, quam si nobis indebite
victoria suffragetur.
KsiĊga I, 22
30*
22. Król Teoderyk do Dostojnego Marcela, zarządcy skarbu1
507/511 r.
[1] Chwaáa królewskiej hojnoĞci jest peána, kiedy przywileje zgadzają siĊ
z opiniami i przypadek nie Ğmie przypisywaü sobie tego, co odmierza waga
dobrego zarządzania, bo gdzie stanowiska odpowiadają zasáugom, nic siĊ
nie naleĪy osobom niepewnym. Nie wydajemy bowiem opinii o prostaczkach, ale o najlepiej wypróbowanych.
[2] Ty wyszlifowaáeĞ talent mówcy na sądowej oseáce; wyksztaáciáeĞ
sztukĊ, biorąc udziaá w rozprawach; doĞwiadczyáeĞ, jak sáodkie owoce przynosi wiernoĞü, która sama zjednuje sobie serca wáadców. Nasze rozeznanie,
które poszukuje cnót, dostrzegáo je w Tobie; przez to zasáuĪyáeĞ na nasze
uznanie, godzien wystĊpowaü w sprawach publicznych, poniewaĪ dotąd
uczciwie prowadziáeĞ prywatne.
[3] Podejmij siĊ zatem obowiązków zarządcy naszego skarbu, idąc za
przykáadem poprzedników w korzystaniu z przywilejów Twojego urzĊdu.
Tak wiĊc z umiarem krocz ĞcieĪką sprawiedliwoĞci, abyĞ ani nie skrzywdziá niewinnych oszustwem, ani nie uwolniá káamców od sprawiedliwych
oskarĪeĔ. UwaĪamy bowiem za prawdziwy zysk to, co zdobywamy dziĊki
uczciwoĞci. Nie pytamy wiĊc, ile razy wygrywasz, ale w jaki sposób zwyciĊĪasz. [4] JeĞli chcesz nam siĊ podobaü, zachowuj sprawiedliwoĞü; nie
szukaj zwyciĊstwa dziĊki naszej wáadzy, ale raczej dziĊki prawu, poniewaĪ
lepiej, by skarb paĔstwa straciá, niĪby miaáo nie byü sprawiedliwoĞci. Kiedy
zwyciĊĪa pan, powstaje nienawiĞü wynikáa z ucisku; natomiast wierzy siĊ
w równoĞü, kiedy zdarza siĊ, Īe wygrywa pozywający. Mówimy o sprawach
niosących niemaáe niebezpieczeĔstwo, skoro o tyle roĞnie nasza dobra sáawa, o ile oddala siĊ niesprawiedliwa korzyĞü. Stąd teĪ czasem niech proces
bĊdzie niekorzystny dla skarbu, aby okazaáa siĊ dobroü wáadcy. WiĊcej bowiem stracimy, gdy niesáusznie odniesiemy zwyciĊstwo2.
1
Advocatus fisci – funkcja wprowadzona przez cesarza Hadriana w celu odciąĪenia wyĪszych urzĊdników od reprezentowania interesu skarbu paĔstwa (fiscus) na
rozprawach (por. O. J. Zimmermann, The Late Latin Vocabulary of the „Variae” of
Cassiodorus, 193); Marcellus – znany tylko z tego listu (PLRE 2, 713).
2
Por. Plinius, Panegyricus 36, 4.
31
Liber I, XXIII-XXIIII
XXIII. Caeliano et Agapito VV. II. Patriciis Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Decet regalis apicis curam generalitatis custodire concordiam, quoniam ad laudem regnantis trahitur, si ab omnibus pax ametur. quid est enim,
quod nos melius praedicet, quam quietus populus, concors senatus totaque
res publica morum nostrorum honestate vestita? [2] Hinc est quod praesenti
iussione decernimus, ut magnifici et patricii viri Festus atque Symmachus
contra illustrem et patricium Paulinum in iudicio vestro, quas se habere dicunt, exerant actiones. quibus pro legum ratione susceptis et, si iuris ordo
patitur, definitis tunc patricius Paulinus, quicquid adversum supra memoratos magnificos viros se habere causatur, pari sorte depromat. nec tardari
volumus in eius quoque parte sententiam, dum velimus omnia inter eos esse
decisa nihilque aliud relinqui, nisi quod debetur affectui. [3] Videte ergo
tanti iudicii arbitros vos electos: videte expectationem nostram aequabilem
flagitare iustitiam: relaturi gratiae uberrimum fructum si praesens disceptatio quos dignos credidit, non impares probet. esse debet enim de talibus
viris cura praecipua, qui dare possunt minoribus evidenter exempla. nam
qui inter summos viros litem neglegit abolendam, hoc imitari reliquos sine
dubitatione permittit.
XXIIII. Universis Gothis Theodericus Rex.
a. 508 ante Iun. 24
[1] Innotescenda sunt magis Gothis quam suadenda certamina, quia
bellicosae stirpi est gaudium comprobari: laborem quippe non refugit, qui
virtutis gloriam concupiscit. et ideo, iuvante deo, quo auctore omnia prosperantur, pro communi utilitate exercitum ad Gallias constituimus destinare, ut
simul et vos provectus occasionem habere possitis et nos quae praestitimus,
meritis contulisse videamur. latet enim sub otio laudabilis fortitudo et dum
KsiĊga I, 23-24
31*
23. Król Teoderyk do Znakomitych patrycjuszy Celiana i Agapita1
507/511 r.
[1] Przystoi, aby wáadza królewska troszczyáa siĊ o strzeĪenie ogólnej
zgody, poniewaĪ jest chwaáą rządzącego, kiedy wszyscy miáują pokój. CóĪ
moĪe lepiej o nas Ğwiadczyü niĪ spokojny lud, zgodny senat i caáe paĔstwo
ozdobione szlachetnoĞcią naszych obyczajów? [2] Stąd teĪ w niniejszym piĞmie zalecamy, aby WielmoĪni patrycjusze Festus i Symmach rozpoczĊli
w Waszym sądzie sprawĊ, jaką mają przeciwko znakomitemu patrycjuszowi
Paulinowi. Kiedy ta sprawa zostanie przyjĊta i osądzona, jeĞli podpada pod
prawo, wtedy patrycjusz Paulin niech w podobny sposób przedstawi to, co
ma przeciwko wspomnianym WielmoĪnym mĊĪom. Nie chcemy opóĨniaü
wyroku w jego sprawie, jako Īe wolimy, aby wszystko zostaáo rozstrzygniĊte miĊdzy nimi i nie pozostawiono Īadnego innego dáugu prócz dáugu
miáoĞci. [3] Baczcie zatem na to, Īe zostaliĞcie wybrani na sĊdziów w takiej
sprawie; baczcie, Īe nasze oczekiwania wymagają sprawiedliwoĞci; przyniesiecie najobfitszy owoc wdziĊcznoĞci, jeĞli obecna rozprawa nie dowiedzie,
Īe niegodni są ci, których uznano za godnych. Powinna byü bowiem zachowana szczególna troska o tak wielkich mĊĪów, którzy w widoczny sposób
mogą daü przykáad osobom mniej dostojnym. PrzecieĪ jeĞli kto zaniecha
zakoĔczenia sporu miĊdzy wybitnymi mĊĪami, bez wątpienia pozwala, aby
pozostali takie zachowanie naĞladowali.
24. Król Teoderyk do wszystkich Gotów 2
przed 24 czerwca 508 r.
[1] Gotów naleĪy raczej doceniaü za bitwy niĪ ich do nich przekonywaü,
poniewaĪ uznanie jest radoĞcią wojowniczego szczepu; nie unika wysiáku
ten, kto pragnie chwaáy mĊstwa. Dlatego teĪ, z BoĪą pomocą – za Jego to
sprawą wszystko siĊ powodzi – dla dobra wspólnego postanowiliĞmy skierowaü wojsko do Galii, abyĞcie zarówno Wy mieli sposobnoĞü wykazania
siĊ, jak teĪ aby byáo widoczne, iĪ my przyczyniliĞmy siĊ do zasáug. Godne
1
Flavius Agapitus – por. przypis do nagáówka listu I, 6. Marcius Caelianus, byü
moĪe podobnie jak Agapit, sprawowaá przez pewien czas funkcjĊ prefekta miasta
Rzymu (formuáa prefekta Rzymu: Variae VI, 4). Por. PLRE 2, 247-248.
2
Jest prawdopodobne, Īe list ten powstaá w okolicznoĞciach przygotowaĔ Teoderyka do wysáania pomocy militarnej dla Wizygotów zagroĪonych atakiem Franków pod dowództwem Chlodwiga (508 r.).
Liber I, XXIIII-XXV
32
se probandi non habet spatium, occulta est lux tota meritorum. [2] Atque
ideo per Nanduma saionem nostrum ammonendum curavimus, ut ad expeditionem in dei nomine more solito armis equis rebusque omnibus necessariis sufficienter instructi octavo die kalendarum Iuliarum proxime veniente
modis omnibus deo favente moveatis, quatenus et parentum vestrorum in
vobis ostendatis inesse virtutem et nostram peragatis feliciter iussionem.
[3] Producite iuvenes vestros in Martiam disciplinam: sub vobis videant,
quod posteris referre contendant. nam quod in iuventute non discitur, in
matura aetate nescitur. accipitres ipsi, quorum victus semper ex praeda est,
fetus suos novitate marcentes nidis proturbant, ne molle otium consuescant:
alis verberant immorantes, cogunt pullos teneros ad volatum, ut tales debeant existere, de quibus possit pietas materna praesumere. vos autem, quos et
natura erigit at amor opinionis exacuit, studete tales filios relinquere, quales
vos patres vestros constat habuisse.
XXV. Sabiniano V. S. Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Nil prodest initia rei solidare, si valebit praesumptio ordinata destruere: illa sunt enim robusta, illa diuturna quae prudentia incipit et cura custodit.
atque ideo maior in conservandis rebus quam in inveniendis adhibenda cautela est, quia de initiis praedicatio debetur invento, de custoditis adquiritur
laudata perfectio. [2] Dudum siquidem propter Romanae moenia civitatis,
ubi studium nobis semper impendere infatigabilis ambitus erit, portum Licini
a
Fridh Nanduin.
KsiĊga I, 24-25
32*
pochwaáy mĊstwo ukrywa siĊ podczas odpoczynku i dopóki nie ma miejsca
na próbĊ, caáy blask zasáug pozostaje zakryty. [2] Dlatego teĪ za poĞrednictwem naszego sajona1 Nanduina postaraliĞmy siĊ wezwaü Was, abyĞcie
24 czerwca wyruszyli na wyprawĊ wojenną w imiĊ BoĪe, jak zwykle odpowiednio wyposaĪeni w broĔ, konie i wszystkie niezbĊdne rzeczy oraz wspierani przez BoĪą áaskĊ na wszystkie sposoby, tak abyĞcie zarówno pokazali,
Īe jest w Was mĊstwo Waszych ojców, jak teĪ pomyĞlnie wykonali nasze
polecenie. [3] WprowadĨcie Waszych máodzieĔców w prawidáa dyscypliny wojennej; niech pod Waszym dowództwem zobaczą to, co mają przekazaü potomnym. Albowiem czego czáowiek siĊ nie nauczy za máodu, tego
nie bĊdzie wiedziaá w wieku dojrzaáym. Nawet jastrzĊbie, których poĪywienie zawsze jest zdobyczne, wypychają swoje máode z gniazd, aby nie
przyzwyczajaáy siĊ do miĊkkiej bezczynnoĞci; uderzają skrzydáami siedzące
w gnieĨdzie delikatne pisklaki i zmuszają do latania, aby Īyáy tak, jak zakáada to miáoĞü macierzyĔska2. Natomiast Wy, których zarówno natura pobudza, jak i zamiáowanie sáawy zachĊca, starajcie siĊ pozostawiü takich synów,
jacy byli, jak wiadomo, Wasi ojcowie.
25. Król Teoderyk do Dostojnego Sabiniana3
507/511 r.
[1] Na nic siĊ zda rozpoczynanie czegoĞ, jeĞli zuchwaáoĞü bĊdzie mogáa niszczyü zarządzenia; to bowiem jest mocne, to trwaáe, co roztropnoĞü
rozpoczyna, a troska chroni. Stąd teĪ wiĊcej uwagi naleĪy poĞwiĊciü pilnowaniu spraw niĪ ich wymyĞlaniu, poniewaĪ u początków prac pochwaáa
naleĪy siĊ wynalazkowi, a dziĊki pilnowaniu spraw dochodzi do ich chwalebnego ukoĔczenia. [2] JakiĞ czas temu wyszáo nasze polecenie, dotyczące
murów rzymskiego miasta, na które áoĪyü bĊdzie zawsze moim pragnieniem
1
Saiones lub apparitores byli rodzajem gwardzistów Teoderyka uĪywanych do
specjalnych misji jako zaufani posáaĔcy. Mieli oni kompetencje w sprawach cywilnych i wojskowych, w zaleĪnoĞci od mandatu. Zajmowali siĊ takĪe Ğciąganiem dáugów. Por. Du Cange, „Saiones”; V. A. Sirago, I Goti nelle Variae di Cassiodoro, 6;
R. Morosi, I saiones, speciali agenti di polizia presso i Goti; M. S. Bjornlie, Governmental Administration, 62-63. 66-68.
2
Por. Ambrosius, Hexaëmeron V, 18, 59; Vergilius, Georgica 1, 360 i nastĊpne.
3
Sabinianus – prawdopodobnie architekt miasta Rzymu. Urząd opisuje Kasjodor w liĞcie VII, 15 (PLRE 2, 968).
Liber I, XXV-XXVI
33
deputatis reditibus reparari iussio nostra constituit, ut milia tegularum annua illatione praestaret: simul etiam portubus iunctis, qui ad illa loca antiquitus pertinebant, qui nunc diversorum usurpatione suggeruntur invasi.
[3] Cuncta ergo ad statutam praestationem facies sine dilatione revocari:
quia licet nostra iussa pro sua reverentia in nullo violanda sunt, ea tamen
custodiri volumus maxime, quae urbis faciem videntur ornare. quis enim
dubitet fabricarum miracula hac provisione servata et pendenti saxo tornatas
camarasa tegularum tegmine custoditas? ut antiqui principes nobis merito
debeant laudes suas, quorum fabricis dedimus longissimam iuventutem, ut
pristina novitate transluceant, quae iam fuerant veternosa senectute fuscata.
XXVI. Fausto PPO Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Nefas est apud eos fidem beneficii prioris imminui, quibus alia convenit nostra saepius largitate praestari. sed sicut quae semel annuimus rescindi in perpetuum non merentur, sic qui largitatem nostram moderatis
precibus impetrarunt, nostrorum terminos praestitorum inmodica non debent praesumptione transcendere. [2] Unde quia religiosi studii reverentia
commonemur, ut quae dudum ecclesiae viri venerabilis Unscilae antistitis
praestitimus, valere in perpetuum censeamus, nunc quoque illustrem magnificentiam tuam duximus admonendam, quatenus superindicticiorum onera
titulorum praefata ecclesia in ea summa non sentiat, qua usque a magnifici
viri patricii Cassiodori, pura nobis fide et integritate comperti, temporibus
1
Fridh cameras.
KsiĊga I, 25-26
33*
i nieustannym dąĪeniem. W poleceniu tym ustalono, Īe port Licyniusza1 ma
zostaü odnowiony za przeznaczone fundusze, aby w corocznej daninie dostarczaá dwadzieĞcia piĊü tysiĊcy dachówek; tak samo polecenie to dotyczy
związanych z nim portów, które dawniej naleĪaáy do tamtych terenów, a teraz ponoü zostaáy bezprawnie zajĊte przez róĪnych ludzi. [3] Bezzwáocznie
wiĊc zadbasz, aby wszystko wróciáo siĊ do ustalonego porządku; chociaĪ
naszych zarządzeĔ w niczym nie wolno áamaü przez szacunek do nich, to
jednak chcemy, Īeby przede wszystkim te byáy przestrzegane, które sáuĪą
ozdobie oblicza miasta. KtóĪ bowiem mógáby wątpiü, Īe dziĊki tej trosce zachowano cuda budowli i dziĊki dachom z dachówek ochroniono kamienne
sklepienia? Oby sáusznie byli nam winni swoje pochwaáy staroĪytni wáadcy,
których budowlom daliĞmy dáugą máodoĞü, aby pierwotną nowoĞcią zajaĞniaáy te, które juĪ poczerniaáy od gnuĞniejącej staroĞci2.
26. Król Teoderyk do Faustusa, prefekta pretorium3
507/511 r.
[1] Nie godzi siĊ, aby sáabáo zaufanie do wczeĞniejszego dobrodziejstwa
u ludzi, którym wypada, aby nasza hojnoĞü czĊĞciej przyznawaáa inne dobra.
Jednak jak dobro raz nadane na wieki nie zasáuguje na odebranie, tak teĪ ci,
którzy uzyskują naszą hojnoĞü dziĊki skromnym proĞbom, nie mogą w bezmiernej zuchwaáoĞci przekraczaü granic naszej uprzejmoĞci. [2] PoniewaĪ
szacunek dla zboĪnych celów zachĊca nas, abyĞmy to, co dawno temu przyznaliĞmy koĞcioáowi Czcigodnego biskupa Unscili4, uznali za wiąĪące na
wieki, teraz kierujemy upomnienie do Twojej Znakomitej WielmoĪnoĞci,
aby wspomniany koĞcióá nie odczuwaá ciĊĪaru z powodu dodatkowych
podatków w takiej wysokoĞci, z jakiej jest zwolniony jeszcze od czasów
WielmoĪnego patrycjusza Kasjodora5, znanego z wiernoĞci wobec nas i z
1
Sáowem portus okreĞlano zarówno port, jak i magazyny i miejsca poboru cáa.
Por. L. Chioffi, Portus: magazzini daziari e magazzini generali nei grandi porti
commerciali, 319-333.
2
Por. A. Pergoli Campanelli, Cassiodoro alle origini dell’idea di ristauro, 30-34.
3
Por. przypis do listu I, 14.
4
WyraĪenie „biskupa Unscilae” moĪe odnosiü siĊ do osoby o imieniu Unscila
(por. M. OĪóg, Inter duas potestates, 131), nie jest wykluczone jednak, Īe naleĪy
przeczytaü Versilla, co oznacza miasto Vercelli (por. Th. Hodgkin, The Letters of
Cassiodorus, 159).
5
Chodzi prawdopodobnie o dziadka Kasjodora Senatora.
Liber I, XXVI-XXVII
34
est soluta. [3] Ea vero quae a tempore beneficii ad ecclesiam nostram ab aliquibus est translata professio, commune cum universis possessoribus onus
solutionis agnoscat et illius subiaceat functioni, cuius nacta est iura dominii. alioquin grata nobis augmenta eius esse non possunt, qui fisci damno
proficita. sufficiat possessori compendium pensionis: tributa sunt purpurae,
non lacernae, lucrum cum invidia periculum est: quanto melius omnia moderata gerere, quae nullus audeat accusare!
XXVII. Specioso Theodericus Rex.
a. 509
[1] Si exterarum gentium mores sub lege moderamur, si iuri Romano
servit quicquid sociatur Italiae, quanto magis decet ipsam civilitatis sedem
legum reverentiam plus habere, ut per moderationis exemplum luceat gratia
dignitatum? ubi enim quaeratur modestus animus, si foedent violenta patricios?
[2] Populi nobis itaque partis prasini petitione suggeritur, dum ad nostrum
disponerent venire comitatum remedia consueta poscentes, se truculentas insidias a patricio Theodoro et Inportuno viro illustri consule pertulisse, ita ut
unus eorum defleatur extinctus. [3] Quod nos, si ita est, pro facti sui acerbitate commovit, ut innoxiam plebem furor persequeretur armatus, quam fovere
civicus debuisset affectus. sed quia condicio minorum regnantis aequabiliter
implorat auxilium, supra memoratos illustres viros ammoneri praesenti iussione censemus, ut ad Caeliani atque Agapiti illustrium virorum adaeque
iudicium instructas destinare non differant te instante personas, quatenus
a
Fridh proficiat.
KsiĊga I, 26-27
34*
uczciwoĞci. [3] Natomiast nadania, które od czasów tamtej darowizny zostaáy przyznane przez kogoĞ naszemu koĞcioáowi, niech wspólnie ze wszystkimi wáaĞcicielami bĊdą objĊte obciąĪeniami i podlegają opáatom ze strony
wáaĞciciela. Cieszą nas dochody, ale nie mogą naleĪeü do nikogo ze szkodą
skarbu. Niech wáaĞcicielowi wystarczą ulgi przyznane purpurze koĞcielnej,
a nie szacie Ğwieckiej. Zysk poáączony z zacháannoĞcią jest groĨny; o ileĪ
lepiej jest zarządzaü wszystkim z umiarem, czego nikt nie Ğmie zaskarĪaü!1
27. Król Teoderyk do Specjozusa 2
509 r.
[1] JeĞli ukáadamy obyczaje obcych ludów wedáug prawa, jeĞli prawu
rzymskiemu sáuĪy wszystko, co záączone jest z Italią, to o ileĪ bardziej trzeba, aby sama siedziba tych mądrych zasad miaáa wiĊcej poszanowania dla
praw, aby wdziĊk godnoĞci jaĞniaá jako przykáad umiarkowania? Gdzie szukaü skromnego ducha, jeĞli akty przemocy haĔbią patrycjuszy?
[2] Petycja stronnictwa Zielonych3 – jako Īe postanowili oni przyjĞü do
naszego królewskiego sądu, prosząc o pomoc zgodną z obyczajem – donosi
nam, iĪ doznali groĨnych ataków ze strony patrycjusza Teodora i znakomitego konsula Inportunusa4, tak Īe jeden z nich zostaá w ubolewania godny
sposób zabity. [3] Zdarzenie to, jeĞli tak jest, poruszyáo nas ze wzglĊdu na
okrucieĔstwo, Īe oto zbrojny gwaát przeĞladuje bezbronny lud, który powinien cieszyü siĊ spoáecznym wsparciem. PoniewaĪ sytuacja niĪszych stanów
sáusznie woáa o pomoc wáadcy, w niniejszym piĞmie uznajemy, Īe naleĪy
upomnieü wyĪej wspomnianych przeĞwietnych mĊĪów, aby nie zwlekali
z przekazaniem wskazanych osób pod Twoim nadzorem do sądu znakomitych Celiana i Agapita i by dochodzenie zgodnie z prawem zakoĔczyáo siĊ
1
Por. M. OĪóg, Rozporządzenia prawne Teoderyka Wielkiego w kwestiach religijnych w „Variae” Kasjodora.
2
Speciosus – postaü bliĪej nieznana. Funkcja, którą sprawowaá (comitiacus) to
stanowisko urzĊdnika królewskiego do specjalnych poruczeĔ, podlegającego magistrowi officiorum. Zadania mu powierzane to np. przywracanie wáasnoĞci peánoprawnym wáaĞcicielom, przejmowanie wáasnoĞci naleĪących do skarbu paĔstwa,
nadzór dostaw ĪywnoĞci, karanie záodziei (por. O. J. Zimmermann, The Late Latin
Vocabulary of the „Variae” of Cassiodorus, 212); adresat listu II, 10.
3
Por. list I, 20.
4
Por. list do niego III, 5.
35
Liber I, XXVII-XXVIII
legibus examinata cognitio eorum sententia terminetur. [4] Sed ne forsitan
magnificos viros loquacitas popularis offenderit, praesumptionis huius habenda discretio est. teneatur ad culpam quisquis transeunti reverentissimo
senatori iniuriam protervus inflixit, si male optavit, cum bene loqui debuit.
[5] Mores autem graves in spectaculis quis requirat? ad circum nesciunt convenire Catones. quicquid illic a gaudenti populo dicitur, iniuria non putatur.
locus est qui defendit excessum. quorum garrulitas si patienter accipitur, ipsos quoque principes ornare monstratur. respondeant nobis certe qui talibus
studiis occupantur: si tranquillos optant adversarios suos, certe volunt eos
esse victores, quando ad iniurias tunc prosiliunt, cum se superatos turpiter erubescunt. unde ergo irasci volunt, quod sine dubiu se optasse cognoscunt?
XXVIII. Universis Gothis et Romanis Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Digna est constructio civitatis, in qua se commendet cura regalis, quia
laus est temporum reparatio urbium vetustarum: in quibus et ornatus pacis
adquiritur et bellorum necessitas praecavetur. [2] Ideoque praesenti iussione
profutura sancimus, ut, si quis cuiuslibet generis saxa in agris suis iacentia muris habuerit profutura, libens animo sine aliqua dilatione concedat,
quod tunc magis verius possidebit, cum hoc utilitati suae civitatis indulserit.
[3] Quid est enim gratius quam videre crescere publicum decus, ubi omnium
utilitas in generalitate concluditur? et licet praestentur vilia, ad auctores suos
magna sunt commoditate reditura: datur enim plerumque, quod maiori utilitate recipitur. et frequenter homo lucra sua complectitur, cum necessario pro
temporis qualitate largitur.
KsiĊga I, 27-28
35*
ich skazaniem. [4] JednakĪe aby plotka pospólstwa nie obraziáa WielmoĪnych mĊĪów, naleĪy zaznaczyü granicĊ ĪądaĔ. Ma byü uznany za winnego
kaĪdy wystĊpny czáowiek, który wyrządziá krzywdĊ szacownemu senatorowi przechodzącemu obok, jeĞli mu Ĩle Īyczyá, choü powinien Īyczyü dobrze.
[5] Natomiast kto wymaga surowych obyczajów w czasie widowisk?1 Ludzie z rodzaju Katonów nie chodzą do cyrku2. Cokolwiek mówi rozbawiony
táum, nie jest uwaĪane za naruszenie prawa. To jest miejsce, które chroni
wystĊpki. Cierpliwe znoszenie ich wrzasków wskazuje na chwaáĊ samych
wáadców. Niech odpowiedzą ci, którzy mają takie dąĪenia; jeĞli Īyczą sobie
spokojnych przeciwników, z pewnoĞcią chcą wygraü, skoro zniĪają siĊ do
naruszenia prawa, kiedy wstydzą siĊ haniebnej przegranej. JakĪe wiĊc chcą
gniewaü siĊ na coĞ, czego bez wątpienia sobie Īyczyli?
28. Król Teoderyk do wszystkich Gotów i Rzymian
507/511 r.
[1] Godne jest wznoszenie miasta, które otacza królewska troska, poniewaĪ chwaáą kaĪdej epoki jest odbudowa staroĪytnych miast; w nich zdobywa siĊ ozdoby pokoju, jak i zapobiega niebezpieczeĔstwu wojen. [2] Stąd
teĪ niniejszym ustanawiamy taką sáuĪebnoĞü, Īe kto ma jakieĞ gáazy leĪące
na jego polach, pomocne przy budowie murów, niech chĊtnie i bez Īadnej
zwáoki je odstąpi, poniewaĪ wtedy prawdziwie bĊdzie posiadaá, kiedy uĪyczy tego dla poĪytku swojego miasta. [3] CóĪ milszego niĪ widzieü, jak roĞnie piĊkno wspólnych rzeczy, gdzie jest poĪytek dla wszystkich obywateli?
Ponadto, chociaĪ dostarcza siĊ rzeczy o maáej wartoĞci, wrócą one do swoich wáaĞcicieli z ogromną nawiązką; zwykle daje siĊ to, co przynosi wiĊkszy
poĪytek i czáowiek czĊsto osiąga zyski, kiedy w potrzebie udziela czegoĞ ze
wzglĊdu na potrzeby czasów3.
1
Por. Martialis, Epigrammata 1 Praefatio; 9, 28, 3; Valerius Maximus, Dicta et
facta memorabilia 2, 10, 8.
2
Teoderyk nie zakazywaá widowisk, ale je krytykowaá jako peáne przemocy.
Por. I, 30-32.
3
Por. A. Pergoli Campanelli, Cassiodoro alle origini dell’idea di ristauro, 36-40.
Liber I, XXVIIII-XXX
36
XXVIIII. Universis Lucristanis
super Sontium constitutis Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Non dubium est ad utilitatem rei publicae cursus custodiam pertinere,
per quem nostris ordinationibus celerrimus praestatur effectus. et ideo velut
necessariae rei maior adhibenda cautela est, ut qui ad continuos excursus
constituti sunt, turpi macie non tabescant, ne ieiuna tenuitas laboribus praeventa succumbat et incipiat iter effici morosum, quod ad celeritatem constat
inventum. [2] Quapropter devotio vestra praesenti iussione commonita terrarum spatia, quae veredis antea licuerunt, mutationibus suis a possessore
vindicata restituat, ut nec illia parvo spatio infliganturb damna et istis recuperata sufficiant.
XXX. Senatui Urbis Romae Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Animum nostrum, patres conscripti, rei publicae curis calentem et
diversarum gentium consilia perscrutantem pulsavit saepius querela populorum, orta quidem ex causis levibus, sed graves eructavit excessus. deplorat enim pro spectaculorum voluptate ad discriminis se ultima pervenisse,
ut legum ratione calcata desperate persequeretur innoxios servilis furor armatus, et quod illis humanitas nostra laetitiae causa praestitit, in tristitiam
audacia plectenda convertit. quod nos elementiae nostrae solita provisione
comprimimus, ne paulatim sinendo graviorem vindicare cogamur offensam.
benigni quippe principis est non tam delicta velle punire quam tollere, ne aut
acriter vindicando aestimetur nimius aut leniter agendo putetur improvidus.
[2] Atque ideo praesenti definitione sancimus, ut, si cuiuspiam senatoris
famulus in ingenui caede fuerit fortasse versatus, eum tradat legibus impetitum, ut facti qualitate discussa proferatur iure valitura sententia. si vero tanti
facinoris reum mala fide dominus iudiciis praesentare distulerit, noverit se
a
b
Fridh illis.
Fridh indicantur.
KsiĊga I, 29-30
36*
29. Król Teoderyk do wszystkich Lukristan
osiedlonych nad rzeką Soczą1
507/511 r.
[1] Niewątpliwie do interesu paĔstwa naleĪy troska o pocztĊ, za pomocą której nasze polecenia przynoszą bardzo szybki efekt. Dlatego w pilnej
sprawie powinno siĊ dokáadaü wiĊcej staraĔ, aby zwierzĊta wyznaczone do
ciągáych kursów nie marniaáy przez záe warunki, aby nie byáy gáodne po
wysiáku drogi i by podróĪ nie stawaáa siĊ zbyt mozolna, podczas gdy zostaáa wymyĞlona dla szybkoĞci2. [2] Dlatego teĪ przynagleni niniejszym poleceniem odzyskajcie dla swych stacji od wáaĞcicieli obszary ziemi, które
wczeĞniej udzielono na potrzeby koni pocztowych. Tak jednak, aby oni nie
wykazali strat z powodu maáych pól, a tamtym starczyáo co odzyskają.
30. Król Teoderyk do senatu rzymskiego
507/511 r.
[1] Senatorowie, coraz czĊĞciej w nasze serce, paáające zatroskaniem
o paĔstwo i rozwaĪające rady róĪnych narodów, uderza narzekanie ludu,
które wprawdzie powstaje z báahych spraw, ale ukazuje ciĊĪkie wystĊpki.
Lud Īali siĊ, Īe zamiast przyjemnoĞci z widowisk przypadáo mu najwyĪsze
niebezpieczeĔstwo, jako Īe gwaátownoĞü zbrojnych niewolników straszliwie przeĞladuje bezbronnych, depcząc zasady prawa i to, co nasza ĪyczliwoĞü podarowaáa im ku radoĞci, karygodna zuchwaáoĞü obróciáa w smutek.
Z wáaĞciwą naszej áaskawoĞci troską pragniemy to ukróciü, abyĞmy – raz
odpuĞciwszy – nie byli zmuszeni karaü za gorszą zniewagĊ. OczywiĞcie,
wolą Īyczliwego wáadcy jest nie bardziej karaü niĪ darowywaü winy, aby
nie oceniano go surowo za nadmierne karanie ani nie uwaĪano za naiwnego
przez áagodne postĊpowanie.
[2] Dlatego teĪ w niniejszej decyzji ustanawiamy, Īe gdyby ktoĞ ze sáuĪby któregokolwiek senatora zamieszany byá w zabójstwo wolno urodzonego
czáowieka, niech jego pan odda go pod osąd prawa, aby po zbadaniu zostaá
wydany prawomocny wyrok. Gdyby zaĞ pan ze záą wolą odkáadaá wyda1
Por. przypis do listu I, 18. 2. List wydaje siĊ jednak skierowany do jakiegoĞ
jednego urzĊdnika i byü moĪe pomylono tytuáy.
2
L. Di Paola, L’organizzazione del sistema dei trasporti nelle „Variae” di Cassiodoro: nova et vetusta, 87.
37
Liber I, XXX-XXXI
decem librarum auri dispendio vulnerandum et nostrae ingratitudinis, quod
multo gravius est, pericula subiturum. [3] Sed ut honestatum omnium par
libra componeret et civilitatis gratia reductis moribus conveniret, ad populum quoque praecepta nostra direximus, quae vobis reserari libenter amplectimur, ut alterutra iussione pensata resarciatur civibus scissa concordia.
proinde nullos ab spectaculorum gaudio removemus, sed seditionis semina
radicitus amputamus.
[4] Intersit igitur inter splendorem vestrum moresque mediocres: refugite
tales familiares, qui sint iniuriarum ministri, qui amori vestro nitantur ascribere quod delinquunt et dum levitates suas exerere cupiunt, vestram reverentiam implicare contendunt. vos enim, quos semper gravitas decet, nolite
truculenter insequi inania verba populorum. si quod est forte, quod poenam
mereatur, admissum, in praefecti urbis notitiam deferatur, ut culpa legibus,
non per praesumptam coerceatur iniuriam. quid enim discrepat a peccante,
qui se per excessum nititur vindicare? impaenitenda est ultio de cive, quae
legibus venit: et excellenter videtur de pulsato triumphasse, qui victor pronuntiatur a iudice.
[5] Inter ipsos quoque adversarios, ut scitis, non erant prius armata certamina, sed pugnis se quamlibet fervida lacessebat intentio, unde et pugna
nomen accepit. postea Belus ferreum gladium primus produxit, a quo et bellum placuit nominari. consilium atrox, crudele praesidium, ferina concertatio. nam et si datum est prius illi inermem facile vincere, tamen crimini
applicandum est, quod inde posteritas potuit interire. non permittatis ergo
a famulis vestris in civibus fieri quod adhuc debet et in hostibus accusari.
XXXI. Populo Romano Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Spectacula voluptatum laetitiam volumus esse populorum, nec erigere debet motus irarum, quod ad remissionem animi constat inventum.
KsiĊga I, 30-31
37*
nie sądowi winnego tak strasznego wystĊpku, ma zostaü ukarany grzywną
dziesiĊciu funtów záota i, co duĪo gorsze, znajdzie siĊ w niebezpieczeĔstwie
naszej nieáaski. [3] Lecz aby jedna waga ksztaátowaáa uczciwoĞü wszystkich
i wdziĊcznoĞü cnót obywatelskich áączyáa siĊ z przywróceniem dobrych
obyczajów, nasze polecenia skierowaliĞmy takĪe do ludu, a ich oznajmienie
chĊtnie Wam powierzamy, aby po równomiernym wywaĪeniu obu rozkazów
dla obywateli naprawiono naderwaną zgodĊ. Dlatego teĪ nie pozbawiamy
nikogo radoĞci z widowisk, ale wyrywamy z korzeniem zaląĪki buntu.
[4] Niech wiĊc istnieje granica miĊdzy Waszą godnoĞcią a obyczajami
pospólstwa; unikajcie takich sáuĪących, którzy są sáugami niegodziwoĞci,
którzy usiáują Waszej miáoĞci przypisaü to, w czym ponoszą winĊ, i poniewaĪ pragną wciąĪ praktykowaü swoje niecne uczynki, dąĪą do uwikáania
w nie Waszych czcigodnych osób. Natomiast Wy, których zawsze obowiązuje powaga, nie gaĔcie surowo próĪnego gadania pospólstwa. JeĞli nasila
siĊ ono tak bardzo, Īe zasáuguje na karĊ, prefektowi miasta przekaĪcie zgáoszenie na piĞmie, aby wina zostaáa ukarana przez prawo, a nie przez zuchwaáe naruszenie prawa. Przed czym bowiem cofnie siĊ grzesznik, który próbuje
zemĞciü siĊ drogą wystĊpku? Nie naleĪy siĊ wstydziü zemsty na obywatelu,
którą wymierza prawo, a wybornie triumfuje nad pozywającym ten, którego
sĊdzia ogáasza zwyciĊzcą.
[5] Dawniej, jak wiecie, nawet miĊdzy przeciwnikami nie byáo zaraz bitew z udziaáem broni, ale gwaátowne napiĊcie znajdowaáo sobie ujĞcie choüby w walkach na piĊĞci, od czego pochodzi sáowo pugna 1. Potem Belus jako
pierwszy wykonaá miecz z Īelaza, a dziĊki niemu zaczĊto nazywaü wojnĊ
sáowem bellum 2. Straszny zamysá, okrutna zasadzka, dziki spór. Albowiem
jeĞli nawet najpierw pozwalano áatwo pokonaü nieuzbrojonego czáowieka,
to jednak naleĪy to poczytaü jako wystĊpek, poniewaĪ potem mogli przez to
zginąü inni. Nie pozwalajcie zatem, aby wasi sáudzy dopuszczali siĊ wzglĊdem obywateli tego, o co jak dotąd powinno siĊ oskarĪaü wrogów.
31. Król Teoderyk do ludu rzymskiego
507/511 r.
[1] Pragniemy, aby widowiska byáy dla ludu radosną przyjemnoĞcią i nie
powinno wzniecaü peánych gniewu zamieszek to, co urządzono dla rozryw1
Pugna – walka, w pierwszym znaczeniu walka na piĊĞci. Por. Horatius, Saturae 1, 3, 101; Donatus, Commentum Terentii in Hecyram 2, 25, 4.
2
Por. Hyginus, Fabulae 274, 22.
38
Liber I, XXXI-XXXII
ideo enim tot expensarum onus subimus, ut conventus vester non sit seditionis strepitus, sed pacis ornatus. mores peregrinos abicite: Romana sit
vox plebis, quam delectet audiri. convicia nec gaudium pariunt nec de laetitia procreantur. hoc fuit certe, quod culpabatis in exteros: nolite modo vitia
turbulenta contrahere, quae videtis alios abiecisse. [2] Atque ideo edictali
programmate definimus, ut, si atroces iniurias in quempiam senatorum vox
iniusta praesumpserit, noverit se a praefecto urbis legibus audiendum, ut
pro facti qualitate discussa excipiat promulgatam iure sententiam. [3] Verum
ut omne semen discordiae funditus amputetur, praefinitis locis pantomimos
artes suas exercere praecipimus: quod vos poterit instruere ad praefectum
urbis data praeceptio. tantum est, ut animis compositis peragatis laetitiam
civitatis. nihil est enim, quod studiosius servare vos cupimus quam vestrorum veterum disciplinam, ut, quod ab antiquis laudabile semper habuistis,
sub nobis potius augeatis. [4] Soletis enim aera ipsa mellifluis implere clamoribus et uno sono dicere, quod ipsas quoque beluas delectet audire: profertis voces organo dulciores et ita sub quadam harmonia citharae concavum
theatrum per vos resonat, ut tonos possit quilibet credere quam clamores.
numquid inter ista rixae decent aut inflammata contentio? abicite furores
laeti, iram gaudentes excludite. tales enim animi aliorum temperari possunt,
cum vestri favores suaviter audiuntur.
XXXII. Agapito V. I. P. U. Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Eximiae urbis praesulem pacis convenit esse custodem. nam a quo
melius moderatio debet sperari, quam cui potuit Roma committi? illa enim
mater omnium dignitatum viros sibi gaudet praesidere virtutum. et ideo honori tuo debes animos exaequare, ut quod nostris adeptus es beneficiis, tuis
meritis invenisse credaris. circumspicere te decet, ne qua in spectaculis seditionum causa nascatur, quia tuum praeconium est populus quietus. sit insul-
KsiĊga I, 31-32
38*
ki. Stąd teĪ ponosimy wielkie koszty, aby Wasze zgromadzenie nie tĊtniáo
buntem, ale chlubiáo siĊ pokojem. Odrzuücie obce obyczaje: niech siĊ sáucha
z przyjemnoĞcią gáosu ludu1 rzymskiego. Obelgi ani nie rodzą szczĊĞcia, ani
nie rodzą siĊ z wesoáoĞci. O to wáaĞnie oskarĪaliĞcie innych, wiĊc nie przejmujcie niepokojących wad, które inni odrzucili. [2] Dlatego teĪ w ogáoszonym edykcie orzekamy, Īe jeĞli oszczerca powaĪy siĊ na haniebne naruszenia
prawa wobec któregoĞ z senatorów, niech wie, Īe zgodnie z prawem zostanie
przesáuchany przez prefekta miasta, aby po rozpatrzeniu sprawy otrzymaá
zatwierdzony prawem wyrok. [3] Ponadto polecamy – aby kaĪdy zaląĪek
niezgody zostaá wyrwany z korzeniami – by mimowie odbywali swoje pokazy w okreĞlonych miejscach, o czym moĪecie siĊ dowiedzieü z polecenia
danego prefektowi miasta. Chodzi o to, abyĞcie po uspokojeniu nastrojów
przywrócili radoĞü w mieĞcie. Niczego nie pragniemy tak gorąco, jak tego,
ĪebyĞcie zachowywali dyscyplinĊ Waszych przodków i za naszego panowania dalej powiĊkszali tĊ chwaáĊ, którą niezmiennie posiadacie od czasów
staroĪytnych. [4] Macie zwyczaj wypeániaü przestrzeĔ okrzykami sáodkimi
jak miód i przemawiaü jednym gáosem, czego sáuchanie moĪe zachwyciü
nawet zwierzĊta; wydajecie gáosy sáodsze od organów i dziĊki Wam trybuny
teatru w harmonii z cytrą rozbrzmiewają tak, Īe ktoĞ mógáby uznaü je raczej
za muzykĊ niĪ okrzyki. Czy w takich okolicznoĞciach przystoją káótnie albo
zapalczywe spory? Z radoĞcią odrzuücie szaleĔstwa; ciesząc siĊ, uciszcie
gniew. MoĪe to uáagodziü nastawienie innych, kiedy usáyszą Wasz spokojny
aplauz.
32. Król Teoderyk do Znakomitego Agapita, prefekta Rzymu 2
507/509 r.
[1] Wypada, aby rządca wyjątkowego miasta byá stróĪem pokoju. Od
kogo bardziej powinno siĊ oczekiwaü umiarkowania niĪ od tego, któremu
moĪna byáo powierzyü Rzym? Albowiem ta matka wszelkich zaszczytów
cieszy siĊ, Īe strzegą jej mĊĪowie cnotliwi. Stąd teĪ dla dobra Twojego stanowiska powinieneĞ zaáagodziü emocje, aby uznano, Īe przez swoje zasáugi
dostąpiáeĞ tego, co osiągnąáeĞ dziĊki naszym dobrodziejstwom. PowinieneĞ
uwaĪaü, czy gdzieĞ podczas widowisk nie rodzą siĊ początki zamieszek,
1
Plebs – czĊsto u Kasjodora znaczy to samo co populus lub vulgus. Por. V. L.
Neri, Il lessico sociologico della tarda antichitɚ: l’esempio delle Variae di Cassiodoro, 24-26.
2
Por. przypis do nagáówka w liĞcie I, 6.
Liber I, XXXII-XXXIII
39
tandi consuetudo moderata, ut nec libertati pereat honesta licentia nec desit
moribus disciplina. [2] Quocirca sicut nostris oraculis et amplissimum ordinem docuimus et plebem decrevimus ammoneri, hoc tuam quoque magnitudinem observare censemus, ut, si a quoquam irrogata fuerit iniuria senatori,
confestim loquax temeritas legum severitate plectatur. si vero senator civilitatis immemor quemquam ingenuum nefaria fecerit caede vexari, protinus
relatione transmissa perennitatis nostrae multam perculsus excipiat. [3] Meminerint enim cuncti sic spectaculorum studia partesque dividere, ut in patria debeant esse concordes, nec ad hoc sibi voluptatum exhiberi certamina,
ut exinde hostilis ira fervescat. verum, ne posthac ulla possit iterum furiosa
contentio provenire, Helladius de medio, voluptatem populi praestaturus,
introeat, habiturus aequalitatem menstrui cum ceteris partium pantomimis.
[4] Illud etiam, quod crebras inter eos seditiones exagitat, praesenti iussione definimus, ut amatores Helladii, quem de medio saltare praecepimus
sine utriusquea partis studio, spectandi eis, ubi delegerint, libera sit facultas.
si vero eorum lubrica voluntas in unius coloris migraverit favorem, studia
sua populus tam in circo quam theatro habeat pro parte quam diligit, ut is qui
praesumpserit, vetitam ipse iudicetur quaesisse discordiam.
XXXIII. Agapito V. I. P. U. Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Nescit serenitatis nostrae prolatum semel titubare iudicium: nec quod
provida dispositione constituit, cuiusquam occasionis surreptione mutavit.
dudum siquidem ad Albinum atque Avienum patricios viros praecepta nos
dedisse retinemus, ut pantomimum prasini partis eligerent, qui praestantius
spectaculis conveniret: quod nobis factum sua relatione reserarunt. [2] Et
ideo nunc praesenti auctoritate decernimus, ut, quem a supra memoratis
magnificis viris electum esse constiterit, ei solitum menstruum partis prasini
sine imminutione tribuatis, ut, quod nostra provisio confusionis tollendae
causa constituit, non fiat seditionis occasio, sed quietis.
a
Friedh utraeque.
KsiĊga I, 32-33
39*
poniewaĪ Twoją chwaáą jest spokojny lud. Niech zwyczaj wyĞmiewania bĊdzie miarkowany, aby wolnoĞü nie utraciáa przyzwoitej ĞmiaáoĞci ani teĪ
obyczajom nie zabrakáo dyscypliny. [2] Dlatego teĪ w naszych poleceniach
zarówno pouczyliĞmy czáonków najwyĪszego stanu, jak teĪ postanowiliĞmy
upomnieü lud, a zalecamy teĪ, aby Wasza WielmoĪnoĞü zwracaáa uwagĊ,
aby bezmyĞlne gadulstwo byáo karane przez surowe prawo, jeĞliby ktokolwiek dopuĞciá siĊ naruszenia prawa przeciwko senatorowi. Natomiast jeĞliby senator niepomny swojej obywatelskiej godnoĞci sprawiá, Īe ktokolwiek
wolno urodzony ucierpiaáby na skutek haniebnego rozlewu krwi, to natychmiast po wysáaniu nam doniesienia zapáaci grzywnĊ. [3] NaleĪy pamiĊtaü, Īeby tak dzieliü sympatie i frakcje podczas widowisk, aby u siebie byü
w zgodzie, a walki pokazywane dla przyjemnoĞci nie rozpalaáy wrogiego
gniewu. Natomiast aby potem znowu nie zrodziá siĊ Īaden gwaátowny spór,
niech wyjdzie Helladiusz i zaprezentuje siĊ ku rozrywce ludu; niech otrzyma miesiĊczną zapáatĊ na równi z innymi mimami stronnictw.
[4] Co do tego, co wznieca miĊdzy nimi czĊste spory, niniejszym nakazujemy teĪ, aby wielbiciele Helladiusza, któremu nakazujemy wystĊpowaü
bez sprzyjania którejkolwiek z partii, mieli moĪliwoĞü oglądania go, gdzie
tylko bĊdą chcieli. Natomiast jeĞli ich niestaáa chĊü do sympatyzowania
z jedną barwą zmieniáaby siĊ, to lud zarówno w teatrze, jak i w cyrku, niech
ma prawo kibicowania swojej ulubionej partii, a kto siĊ odwaĪy sprzeciwiü,
niech bĊdzie osądzony jako wichrzyciel.
33. Król Teoderyk do Znakomitego Agapita, prefekta Rzymu1
507/509 r.
[1] Raz wydany przez nas wyrok nie podlega wątpliwoĞciom ani przy
Īadnej okazji nie zmienia tego, co przewidująco ustanowiá. PamiĊtamy mianowicie, Īe niedawno wydaliĞmy polecenie patrycjuszom Albinowi i Awienowi2, aby wybrali mima stronnictwa Zielonych, który najbardziej nadawaáby
siĊ do widowisk; wykonanie tego polecenia oznajmili nam w swoim doniesieniu. [2] Stąd teĪ w obecnym rozporządzeniu polecamy, abyĞcie przyznali
nieumniejszoną pensjĊ miesiĊczną, przysáugującą w stronnictwie Zielonych
temu, kogo zgodnie wybiorą wyĪej wspomniani dostojni mĊĪowie. Niech
to, co nasza przezornoĞü ustanowiáa do usuniĊcia rozruchów, nie bĊdzie sposobnoĞcią do szerzenia siĊ zamieszek, lecz spokoju.
1
2
Por. przypis do nagáówka w liĞcie I, 6.
Por. list I, 20.
Liber I, XXXIIII-XXXV
40
XXXIIII. Fausto PPO Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Copia frumentorum provinciae debet primum prodesse cui nascitur, quia iustius est, ut incolis propria fecunditas serviat quam peregrinis
commerciis studiosaea cupiditatis exhauriat. alienis siquidem partibus illud
debet impendi quod superest et tunc de exteris cogitandum, dum se ratio
propriae necessitatis expleverit. [2] Atque ideo illustris magnificentia tua per
loca singula qui curam videntur habere litorum, faciat commoneri, ut non
ante quispiam peregrinas naves frumentis oneret ad aliena litora transituras,
quam expensae publicae ad optatam possint copiam pervenire.
XXXV. Fausto PPO Theodericus Rex.
a. 507/511
[1] Cum siccitas praesentis anni, quae localiter certis solet desaevire
temporibus, terrenis visceribus nimio calore duratis abortivos messium fetus
non tam edidit quam inperfecta ubertate proiecit, maiori nunc studio quaerenda sunt quae etiam in abundantia expeti consuerunt. [2] Et ideo frumenta
publica, quae de Calabro atque Apulo litoribus per cancellarium vestrum
aestatis tempore consuerantb destinari, nec autumno venisse modis omnibus permovemur, cum solis reflexus australia signa discurrens, naturae ordine modificatus, tumultuosas procellas aeris permixtione resuscitat: quod
ab ipsis quoque mensibus datur intellegi, quando ex numero imbrium futurorum competenter nomina susceperunt. quae ergo talis mora, ut in tantis
tranquillitatibus velocia necdum fuerint destinata navigia, cum stellarum
non mergentium lucidus situs tendi carbasa festinanter invitet et aeris sereni
fides properantium nequeat vota terrere? [3] Aut forte incumbente austro
remigiisque iuvantibus meatus navium echinais morsus inter undas liquidas
a
b
Fridh studio se.
Fridh consueuerant.
KsiĊga I, 34-35
40*
34. Król Teoderyk do Faustusa, prefekta pretorium1
507/511 r.
[1] Zapasy zboĪa prowincji powinny najpierw sáuĪyü temu, dla kogo
siĊ rodzą, poniewaĪ jest bardziej sprawiedliwie, kiedy obfitoĞü wáasnych
plonów sáuĪy mieszkaĔcom, niĪ kiedy przez chciwoĞü wyczerpuje siĊ na
handlu za granicą. Powinno siĊ sprzedawaü innym krajom to, co jest w nadmiarze, i wtedy naleĪy myĞleü o obcych, kiedy zaspokoi siĊ wáasne potrzeby.
[2] Stąd teĪ Wasza Znakomita WielmoĪnoĞü niech upomni tych, którym
w róĪnych miejscach powierzono troskĊ o nabrzeĪa, aby nikt nie áadowaá
zboĪa na obce statki, mające páynąü ku innym brzegom, zanim zapasy publiczne nie osiągną poĪądanej wysokoĞci2.
35. Król Teoderyk do Faustusa, prefekta pretorium3
507/511 r.
[1] Tegoroczna susza, która w pewnych miejscach przychodzi zwykle
o staáej porze, nie tyle wydaáa, ile wydaliáa poronione páody z nieurodzajnego áona ziemi stwardniaáej od nadmiaru gorąca. Teraz wiĊc z jeszcze
wiĊkszą gorliwoĞcią naleĪy szukaü tego, co jest poĪądane nawet w czasie
urodzaju. [2] A teraz paĔstwowe zboĪe, które byáo zwykle latem przesyáane
przez Waszego kanclerza z wybrzeĪy Kalabrii i Apulii, nie przybyáo nawet
jesienią. W tym okresie wĊdrówka sáoĔca, przebiegająca wzdáuĪ poáudniowych znaków na niebie, zostaje zmieniona przez naturalny porządek i przez
mieszanie siĊ mas powietrza co chwila powoduje gwaátowne burze. MoĪna
to pojąü choüby dziĊki samym miesiącom, poniewaĪ przyjĊáy one imiona
wedáug obfitoĞci mających nadejĞü opadów4. CóĪ to wiĊc za zwáoka? Przy
spokojnej pogodzie szybkie statki nie zostaáy jeszcze wysáane, choü oĞwietlający drogĊ ukáad niegasnących gwiazd zachĊcaá, by prĊdko naciągnąü Īagle, a zaufanie do pogodnego nieba nie wymaga skáadania ofiar przez tych,
którzy páyną szybko! [3] A moĪe, kiedy ustawaá poáudniowy wiatr i pracowaáy wiosáa, to przyssanie siĊ podnawki5 wstrzymaáo ĪeglugĊ statków miĊ1
Por. przypis do listu I, 14.
Por. L. Ruggini, Economia e società nell’Italia Annonaria, 286-288.
3
Por. przypis do listu I, 14.
4
Por. Priscianus, Institutiones 5, 14.
5
Podnawka – rodzaj ryby okonioksztaátnej (áac. Remora echineis), Īyjącej m.in.
w Morzu ĝródziemnym; ma ona charakterystyczną przyssawkĊ, za pomocą której
2
Liber I, XXXV
41
alligavit: aut Indici maris conchae simili potentia labiis suis navium dorsa
fixerunt: quarum quietus tactus plus dicitur retinere quam exagitata possunt
elementa compellerea. stat pigra ratis tumentibus alata velis et cursum non
habet, cui ventus arridet: sine anchoris figitur, sine rudentibus alligatur et
tam parva animalia plus resistunt quam tot auxilia prosperitatis impellunt.
ita cum subiecta unda praecipitet cursum, supra maris tergum navigium stare
constat infixum miroque modo natantia inconcusse retinentur, dum innumeris motibus unda rapiatur. [4] Sed ut dicamus aliam piscis naturam, forte
nautae praedictarum navium tactu torpedinis segnissime torpuerunt: a qua
tantum infigentum dexterae praegravantur, ut per hastam, qua fuerit vulnerata, ita manum percutientis inficiat, quatenus vivae substantiae pars sine
sensu aliquo immobilis obstupescat. credo talia incurrerunt, qui se movere
non possunt. sed echinais illis impedimentosa venalitas est, concharum morsus insatiata cupiditas, torpedo fraudulenta simulatio. ipsi enim studio pravo
faciunt moras, ut occasiones incurrere videantur adversas. quod magnitudo
tua, cui specialiter convenit cogitare de talibus, celerrima faciat emendatione
recorrigi, ne inopia non tam ab sterilitate temporis quam a neglegentia matre
nata esse videatur.
a
Fridh complere.
KsiĊga I, 35
41*
dzy morskimi falami; albo teĪ miĊczaki z Morza Indyjskiego przyczepiáy
siĊ swoimi wargami do kadáubów statków1; podobno ich ledwo odczuwalne przylgniĊcie wytrzymuje wiĊcej, niĪ mogą dokonaü rozszalaáe Īywioáy.
Bezczynny okrĊt, choü uskrzydlony przez napiĊte Īagle, stoi i nie rozpoczyna Īeglugi, której sprzyja wiatr; jest trzymany w miejscu bez kotwicy,
przywiązany bez lin okrĊtowych i wiĊcej zatrzymują tak maáe zwierzątka,
niĪ poruszają tak pomyĞlne okolicznoĞci. I tak, kiedy podpáywająca fala ponagla do wybrania kursu, nieruchoma flota tkwi oczywiĞcie na powierzchni
morza i bujające siĊ statki cudownym sposobem utrzymywane są w bezruchu, a tymczasem niezliczone prądy niosą falĊ. [4] Lecz aby powiedzieü
o innej wáaĞciwoĞci ryby, byü moĪe to oparzenie drĊtwy2 przyczyniáo siĊ do
niezwykle paraliĪującej ospaáoĞci Īeglarzy wspomnianych statków; to przez
nią drĊtwieją prawice zadających cios. Ryba ta bowiem poraĪa rĊkĊ atakującego przez wáóczniĊ, która ją zraniáa, stąd czĊĞü Īywego ciaáa ludzkiego
sztywnieje nieruchomo bez Īadnego czucia. SądzĊ, Īe coĞ takiego napotkali
ci, którzy nie mogą siĊ ruszaü... A jednak nie! WáaĞnie dla nich3 podnawką
jest mnoĪąca przeszkody przekupnoĞü, a niezaspokojona chciwoĞü – przyssaniem siĊ miĊczaków, zaĞ oszukaĔcza obáuda – drĊtwą. Oni sami powodują zwáokĊ, tak aby wydawaáo siĊ, Īe zachodzą niesprzyjające okolicznoĞci.
Niech Twoja WielmoĪnoĞü, do której szczególnie naleĪy zajmowanie siĊ
takimi sprawami, przez jak najszybsze uzdrowienie obyczajów przyczyni
siĊ do przywrócenia normalnego stanu rzeczy, aby nie okazaáo siĊ, Īe biedĊ
zrodziá nie tyle okres posuchy, ile matka niedbaáoĞü.
przyczepia siĊ do wiĊkszych ryb lub kadáubów statków. Por. Ovidius, Halieutica
99; Adnotationes super Lucanum 6, 675; Plinius, Naturalis historia 9, 79-80; 32, 3;
Plutarchus, Quaestiones convivales 2, 7 (641 B-F); Aelianus Claudius, De natura
animalium 2, 17; Oppianus, Halieutica 1, 212 i nastĊpne.
1
Por. Plinius, Naturalis historia 32, 5.
2
DrĊtwa – gatunek ryby elektrycznej (áac. Raia torpedo), potrafiącej wytwarzaü
pole elektryczne w celu samoobrony lub obezwáadnienia ofiary. Por. Plinius, Naturalis historia 32, 7; Plutarchus, De sollertia animalium 27 (978 B-C).
3
Illis – dosá. dla tamtych, chodzi o Īeglarzy, którzy nie chcą wyruszyü
w podróĪ.