Beïnvloeding
van snelheidsgedrag
door nudging
R-2016-10
Beïnvloeding van snelheidsgedrag door
nudging
Vragenlijstonderzoek naar het effect van Dick Bruna-borden op geschatte
rijsnelheid binnen de bebouwde kom
R-2016-10
Dr. Ch. Goldenbeld, dr. J. de Groot-Mesken & H.A. Rijsdijk
Den Haag, 2016
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV
Documentbeschrijving
Rapportnummer:
Titel:
Ondertitel:
R-2016-10
Beïnvloeding van snelheidsgedrag door nudging
Vragenlijstonderzoek naar het effect van Dick Bruna-borden op
geschatte rijsnelheid binnen de bebouwde kom
Auteur(s):
Dr. Ch. Goldenbeld, dr. J. de Groot-Mesken & H.A. Rijsdijk
Projectleider:
Dr. J. de Groot-Mesken
Projectnummer SWOV:
E16.21
Kenmerk opdrachtgever:
Z22197-22941
Verplichtingen-/werkplannummer: 160309 / VVV816
Opdrachtgever:
Metropoolregio Rotterdam Den Haag
Trefwoord(en):
Projectinhoud:
Aantal pagina’s:
Uitgave:
Urban area; speed; traffic; risk; evaluation (assessment); driver;
driving; behaviour; traffic sign; forecast; perception; reaction
(human); Netherlands; SWOV.
In dit enquêteonderzoek staat de vraag centraal of automobilisten
geneigd zijn een lagere rijsnelheid te kiezen wanneer er borden
met Dick Bruna-illustraties langs de weg staan. Automatische
gedragsbeïnvloeding door het oproepen van associaties – hier met
kinderen en zorgzaamheid – wordt nudging genoemd.
30 + 17
SWOV, Den Haag, 2016
De informatie in deze publicatie is openbaar.
Overname is echter alleen toegestaan met bronvermelding.
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV
Postbus 93113
2509 AC Den Haag
Telefoon 070 317 33 33
Telefax 070 320 12 61
E-mail info@swov.nl
Internet www.swov.nl
Samenvatting
Snelheid is een belangrijke risicofactor in het verkeer. Metingen binnen de
bebouwde kom op 30- en 50km/uur-wegen laten zien dat het percentage
snelheidsovertreders op deze wegen groot is. In Nederland bestaan de
traditionele methoden om rijsnelheid in het verkeer te beïnvloeden uit
infrastructurele maatregelen, geloofwaardige snelheidslimieten, voorlichting
en handhaving. Er wordt zo veel mogelijk naar gestreefd om via een
logische en overzichtelijke weginrichting, gecombineerd met veilige en
geloofwaardige snelheidslimieten, een veilige rijsnelheid bij automobilisten
op te wekken. De weg en de fysieke omgeving van de weg moeten als het
ware het veilige en gewenste snelheidsgedrag uitlokken.
Recent is er ook veel belangstelling voor aanvullende beïnvloedingsmethoden die hoge snelheden kunnen helpen verminderen. Vanuit een
belangstelling voor maatregelen die rijsnelheid op een positieve manier
kunnen beïnvloeden zonder dat de automobilisten zich daarvan bewust zijn
(automatische gedragsbeïnvloeding of ‘nudging’), heeft de Metropoolregio
Rotterdam Den Haag aan SWOV de volgende vraag voorgelegd:
‘Kiezen automobilisten die zijn blootgesteld aan Dick Bruna-borden een
lagere snelheid dan automobilisten die zijn blootgesteld aan neutrale
afbeeldingen of geen afbeeldingen?’ Er is specifiek gekozen voor illustraties
van Dick Bruna omdat deze onder een groot deel van de bevolking bekend
zijn en geassocieerd worden met kinderen.
Dit rapport doet verslag van een vragenlijstonderzoek als eerste stap in de
beantwoording van deze vraag. In een experimentele opzet zijn aan
respondenten online foto’s getoond van 30- en 50km/uur-wegen en is aan
hen gevraagd om de eigen snelheid en de snelheid van anderen te schatten.
Voor dit onderzoek zijn de volgende verwachtingen geformuleerd:
1. Wij verwachten dat (a) respondenten op wegen waar een Dick Brunabord is geplaatst een lagere eigen voorkeurssnelheid rapporteren dan op
dezelfde wegen waar geen bord is geplaatst, en dat (b) respondenten
niet verschillen in gerapporteerde voorkeurssnelheid wanneer ze
reageren op wegen met een neutraal bord (bijvoorbeeld een frisdrankreclame) en dezelfde wegen zonder bord.
2. Wij verwachten dat (a) respondenten op wegen waar een Dick Brunabord is geplaatst een lagere snelheid van anderen verwachten dan op
dezelfde wegen waar geen bord is geplaatst, en dat (b) respondenten
niet verschillen in verwachte snelheid van anderen wanneer ze reageren
op wegen met een neutraal bord (bijvoorbeeld een frisdrankreclame) en
dezelfde wegen zonder bord.
Aan het onderzoek namen 1021 respondenten deel, met een gemiddelde
leeftijd van 45,6 jaar, 50% man, 50% vrouw, en een gemiddeld
jaarkilometrage van iets meer dan 16.000 km. Deze representatieve groep
Nederlandse automobilisten werd via een daartoe gespecialiseerd
panelbureau geselecteerd. De groep werd samengesteld op basis van de
bevolkingssamenstelling van Nederland in de leeftijdscategorie 18 t/m 74
jaar. Op deze manier werd ervoor gezorgd dat een representatieve groep
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
3
(jong/oud, man/vrouw) de foto’s van wegen en verkeersborden beoordeelde.
De respondenten die op deze wijze zijn aangetrokken, zijn vervolgens
willekeurig (at random) verdeeld over de verschillende condities van het
onderzoek.
De resultaten ondersteunen beide verwachtingen. Automobilisten schatten
hun eigen voorkeurssnelheid en de snelheid van anderen circa 4 km/uur
lager in wanneer ze een Dick Bruna-bord zien dan wanneer ze dezelfde
situatie zien zonder Dick Bruna-bord. Dit effect is nagenoeg gelijk voor 30en 50km/uur-wegen. Een snelheidsverlagend effect van 4 km/uur is in
verkeersveiligheidstermen een groot effect te noemen: in het echte verkeer
zou een dergelijke verlaging van de gemiddelde snelheid op een weg binnen
de bebouwde kom gepaard gaan met een reductie van 20% aan ongevallen
(Elvik, 2009).
Ook bleek dat automobilisten die een Dick Bruna-bord langs de weg zien
een lagere voorkeurssnelheid van zichzelf en van anderen inschatten dan
automobilisten die een neutraal bord langs de weg zien. Het neutrale bord
bleek inderdaad vrijwel neutraal wat betreft het effect op rijsnelheid. Er was
weliswaar een statistisch significant verschil in de eigen voorkeurssnelheid
tussen de situaties met een neutraal bord en zonder bord, maar in absolute
termen was dit verschil klein (0,4 km/uur).
De belangrijkste conclusie is dat de resultaten de hypothese bevestigen dat
met afbeeldingen langs de weg de rijsnelheid potentieel en in belangrijke
mate verlaagd kan worden via nudging of automatische
gedragsbeïnvloeding. Er moet wel opgemerkt worden dat het resultaten uit
vragenlijstonderzoek betreft: zelfrapportage in een experimentele context.
De resultaten kunnen om verschillende redenen niet zonder meer worden
vertaald naar de praktijk. We adviseren daarom om dit onderzoek uit te
breiden met metingen langs de weg.
4
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Summary
Influencing speed behaviour by nudging; Questionnaire study into the
1
effect of Dick Bruna traffic signs on the estimated driving speeds in
urban areas
Speed is an important risk factor in traffic. Measurements within urban areas
on 30- and 50 km/hour roads show that the percentage of speeders on these
roads is considerable. The traditional methods to influence driving speeds in
the Netherlands are infrastructural measures, credible speed limits, public
information and enforcement. The ultimate goal is to evoke safe driving
speeds by realizing a logical and clear road layout in combination with safe
and credible speed limits. The road and the physical environment of the road
should elicit, as it were, safe and desired speed choice.
Lately, there has also been considerable interest in additional methods that
can help reduce high speeds. From an interest in measures that can have a
positive influence on driving speed without drivers being aware of it
(automatic influence on behaviour or 'nudging'), the metropolitan region
Rotterdam the Hague asked SWOV the following question: 'Do drivers who
have been exposed to Dick Bruna signs choose a lower speed than drivers
who have not been exposed to images or to neutral images?' The Dick
Bruna illustrations were chosen because they are well known among a large
part of the population and are associated with children.
This report presents a questionnaire study that was carried out as a first step
in answering this question. In an experimental setup respondents were
shown online photographs of 30- and 50km/h roads and were asked to
estimate their own speed and the speed of others.
For this study the following expectations were formulated:
1. We expect that (a) respondents report a lower preferred speed on roads
where a Dick Bruna sign is placed than on the same roads without a sign,
and that (b) respondents do not differ in preferred speed on roads with a
neutral sign (for example advertising a soft drink) and the same roads
without a sign.
2. We expect that (a) respondents expect others to drive at a lower speed
on roads where a Dick Bruna sign is placed than on the same roads
without a sign, and that (b) respondents do not expect others to drive at
different speeds on roads with a neutral sign (for example advertising a
soft drink) and the same roads without a sign.
The number of respondents in the study was 1,021, their average age was
45.6 years, 50% were male and 50% were female, and their average annual
mileage was just over 16,000 km. This representative group of Dutch drivers
was selected by a specialized panel agency. The group was composed
according to the composition of the population in the Netherlands in the age
category 18 to 74 years-old. In this way we ensured that a representative
group (young/old, male/female) assessed the photographs of roads and road
1
Dick Bruna is a Dutch author, illustrator and graphic designer known for the children's books
he authored and illustrated. His most famous creation is Miffy.
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
5
signs. The respondents who were selected in this way were then randomly
distributed over the different conditions of the study.
The results support both expectations. Drivers estimate their own preferred
speed and the speed of others to be about 4 km/hour lower when they see a
Dick Bruna sign than in the same situation without a Dick Bruna sign. This
effect is virtually the same for 30 and 50 km/h-roads. In road safety terms a
speed reduction of 4 km/hour has a large effect: in real traffic such a
reduction of the average speed on a road in an urban area would result in a
20% reduction of in crashes (Elvik, 2009).
Drivers who see a Dick Bruna sign at the side of the road were also found to
give a lower estimate of the preferred speed of themselves and of others
than drivers who see a neutral sign at the roadside. The neutral sign did
indeed appear to be virtually neutral in terms of the effect on driving speed.
There was, however, a statistically significant difference between the own
preferred speeds in the situations with a neutral sign and without a sign, but
in absolute terms, this difference was small (0.4 km/hour).
The main conclusion is that the results confirm the hypothesis that images at
the roadside can be used to achieve a potential and substantial reduction of
the driving speed by nudging or automatic influence on behaviour. It must,
however, be noted that the results were obtained by a questionnaire study:
self-report in an experimental context. For various reasons the results
cannot be translated into practice directly. We therefore recommend to
expand this study with roadside measurements.
6
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Inhoud
1.
1.1.
1.2.
1.3.
1.4.
Inleiding
Maatregelen voor snelheidsbeïnvloeding
Aanleiding voor dit onderzoek
Onderzoek naar snelheidsbeïnvloeding door nudging
Hypothesen van het onderzoek
9
9
10
11
12
2.
2.1.
2.2.
2.3.
2.4.
2.5.
Methode
Steekproef
Onderzoeksopzet
De vragenlijst
Fotomateriaal
De statistische analyse
14
14
14
15
16
17
3.
Resultaten
19
4.
4.1.
4.2.
Samenvatting en conclusies
Conclusies
Discussie
25
25
26
Literatuur
28
Bijlage 1
Gebruikte Dick Bruna-afbeeldingen
31
Bijlage 2
Instructies en vragen
33
Bijlage 3
Toetsing vooraf en selectie van neutrale borden
36
Bijlage 4
Fotomateriaal
38
Bijlage 5
Resultaten binnen-proefpersonenanalyse
47
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
7
1.
Inleiding
Snelheid is een belangrijke risicofactor in het verkeer (SWOV, 2012).
Hogere rijsnelheden leiden tot meer botsingen met ernstiger afloop. Ook is
er bij een hogere rijsnelheid minder tijd om informatie te verwerken en
daarop te reageren, en is de remweg langer, waardoor de kans om een
botsing te vermijden kleiner wordt (SWOV, 2012).
Sinds 2010 voert het ministerie van Infrastructuur en Milieu jaarlijks
campagne om automobilisten te attenderen op het belang van een veilige
rijsnelheid binnen de bebouwde kom. Daartoe is ook alle reden. Snelheidsmetingen op 30- en 50km/uur-wegen binnen de bebouwde kom in ZuidHolland (Van Schagen et al., 2010; 2016) en in Limburg (Duivenvoorden et
al., 2013) laten hoge percentages overtreders zien. De snelheidsmetingen in
Zuid-Holland lieten zien dat op de onderzochte 30km/uur-wegen gemiddeld
ongeveer 70% van de passerende motorvoertuigen de limiet overschreed,
waarvan de helft met meer dan 10 km/uur. Op de onderzochte 50km/uurwegen was dit circa 35%, waarvan ongeveer een derde met meer dan 10
km/uur (Van Schagen et al., 2010). In Limburg werden op 30km/uur-wegen
percentages overtredende voertuigen gemeten van 60%, 58% en 85%. Op
50km/uur-wegen waren de percentages voertuigen die de snelheid
overtraden rond 33%,10% en 19% (Duivenvoorden et al., 2013).
1.1.
Maatregelen voor snelheidsbeïnvloeding
Er zijn twee hoofdcategorieën ‘harde’ methoden om snelheid te beïnvloeden:
infrastructurele maatregelen en handhaving. In Nederland wordt ernaar
gestreefd om via een logische en overzichtelijke weginrichting,
gecombineerd met veilige en geloofwaardige snelheidslimieten, een veilige
rijsnelheid bij automobilisten te realiseren. De weg en de fysieke omgeving
van de weg moeten als het ware het veilige en gewenste snelheidsgedrag
uitlokken. Zoals de eerder genoemde snelheidsmetingen duidelijk maken,
zijn er echter nog veel wegen binnen de kom waar een flink deel van de
automobilisten met een ongewenst hoge snelheid rijdt. Daar zal goed
gekeken moeten worden of het wegontwerp en de infrastructuur de
snelheidslimiet adequaat ondersteunen, en – zo ja – of bijvoorbeeld extra
politietoezicht op de rijsnelheid een zinvolle aanvullende maatregel kan zijn.
Daarnaast kan ook bekeken worden of meer positieve, ‘zachte’ manieren
van snelheidsbeïnvloeding hoge snelheden kan helpen verminderen. Voor
een duurzame beïnvloeding van het snelheidsgedrag is vaak een set van
verschillende maatregelen nodig; maatregelen die elkaar over tijd en ruimte
versterken en die ook aansluiten bij de plaatselijke wegenstructuur en niet te
vergeten de wensen van de lokale bevolking.
In het kader van (verkeers)gedrag is er in recente jaren veel belangstelling
voor automatische gedragsbeïnvloeding. Hiermee bedoelen we, conform de
definitie van Bargh (1997): “gedrag dat wordt gestuurd door actuele
kenmerken van de omgeving (mensen, objecten, gedrag van anderen,
omstandigheden, rollen, normen) en dat wordt beïnvloed door het automatisch
cognitief verwerken van deze kenmerken, zonder dat er een bewuste keus
of reflectie aan te pas komt”. Automatische gedragsbeïnvloeding is
gerelateerd aan het door Thaler & Sunstein (2008) geïntroduceerde principe
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
9
van ‘nudging’. Nudging is een duwtje geven in de goede richting door het
gewenste gedrag aantrekkelijk, natuurlijk of logisch te maken zonder
mensen daarbij in hun vrijheden te beperken (Thaler & Sunstein, 2008). Het
doel is gedrag (licht) bijsturen, waarbij het gaat om onbewust gemaakte
keuzes. De termen ‘nudging’, ‘automatisch gedrag’ en ‘onbewust gedrag’ of
de beïnvloeding daarvan worden vaak door elkaar gebruikt (Dijksterhuis,
2008). In dit rapport gebruiken we de term ‘automatisch gedrag’ of
‘automatische gedragsbeïnvloeding’ als overkoepelende term.
Vanuit het beleid is er veel belangstelling voor het principe van deze
aanvullende ‘zachte’ methode om het snelheidsgedrag te beïnvloeden.
Ook de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) heeft met interesse
kennis genomen van initiatieven voor automatische beïnvloeding van
verkeersgedrag. Er is vooral belangstelling voor één bepaalde vorm van
automatische gedragsbeïnvloeding, namelijk priming: de activatie van
mentale representaties (concepten in de hersenen) door invloeden van
buitenaf, op een passieve, subtiele en niet opgedrongen manier, zodanig dat
mensen zich niet bewust zijn – en zich ook niet bewust wórden – van deze
2
invloeden (Bargh & Huang, 2009).
1.2.
Aanleiding voor dit onderzoek
Een mogelijkheid om met priming snelheidsgedrag te beïnvloeden is het
plaatsen van borden met Dick Bruna-illustraties langs de weg. De achterliggende gedachte daarbij is dat deze illustraties associaties van zorgzaamheid of voorzichtigheid oproepen die ertoe bijdragen dat automobilisten een
lagere snelheid kiezen. Een beroemd experiment toonde bijvoorbeeld aan
dat mensen die blootgesteld waren aan associaties met het concept ‘oud’
langzamer gingen lopen (Bargh et al., 1996). Hoewel een latere studie niet
in staat bleek dit effect te repliceren (Doyen et al., 2012), is er een aantal
studies verschenen die wijzen op het verband tussen het onbewust
activeren van een concept en het vertonen van gedrag dat daarbij hoort
(voor een overzicht zie De Groot-Mesken & Vlakveld, 2012, en Tertoolen &
Lankhuizen, 2013).
Met name de illustraties van Dick Bruna zijn in dit kader interessant, omdat
deze bij een groot deel van de Nederlandse bevolking bekend zijn en ze een
duidelijke associatie met kinderen hebben.
De plaatsing van Dick Bruna-borden langs wegen wordt bovendien in een
aantal gemeenten in Nederland al toegepast in het verkeerseducatieprogramma ‘Leer in het Verkeer’. Dit programma voor kinderen van 1 tot en
met 6 jaar is gebaseerd op Dick Bruna-illustraties. Het programma bestaat
uit een combinatie van lesmaterialen voor in de klas, thuis, op het
schoolplein en in de schoolomgeving. Terwijl kinderen in de klas in theorie
leren over het verkeer, kunnen zij met de verkeerspleinmaterialen van Leer
in het Verkeer oefenen in een beschermde omgeving. Plaatsing van
bijbehorende les- en attentieborden langs de school-thuisroute betrekt ook
ouders bij de les én het attendeert automobilisten op de aanwezigheid van
kinderen/schoolzones (zie http://leerinhetverkeer.nl/).
2
Er zijn veel meer vormen van automatische gedragsbeïnvloeding, zoals framing, die
gebruikmaken van sociale normen en van emoties. Voor deze rapportage voert het te ver om
deze te bespreken, maar zie voor een overzicht De Groot-Mesken & Vlakveld (2012).
10
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
In de eerste plaats is de wegbeheerder verantwoordelijk voor de weg en de
keuze van mogelijk snelheidsreducerende maatregelen. De MRDH wil door
middel van dit onderzoek bijdragen aan de kennis bij gemeenten over
effectieve maatregelen om de snelheidsovertredingen te reduceren. Vanuit
deze achtergrond heeft de MRDH aan de SWOV de volgende vraag
voorgelegd:
‘Kiezen automobilisten die zijn blootgesteld aan Dick Bruna-borden een
lagere snelheid dan automobilisten die zijn blootgesteld aan neutrale
afbeeldingen of geen afbeeldingen?’
SWOV wil deze vraag stapsgewijs beantwoorden door eerst een vragenlijstonderzoek naar het potentiële effect van de maatregel uit te voeren – bij
bemoedigende resultaten gevolgd door een veldexperiment dat effecten in
de praktijk moet aantonen. Dit rapport beschrijft de resultaten van de eerste
stap: een experimenteel vragenlijstonderzoek naar de vraag of automobilisten
geneigd zijn om lagere snelheden te kiezen bij het zien van Dick Brunaborden langs de weg.
De rest van dit hoofdstuk beschrijft eerder Nederlands onderzoek naar
automatische gedragsbeïnvloeding in het verkeer (Paragraaf 1.3) en
formuleert de hypothesen van de huidige studie (Paragraaf 1.4). De
methode van het onderzoek, resultaten, en de conclusies en discussie
worden besproken in de daaropvolgende Hoofdstukken 2, 3, en 4.
1.3.
Onderzoek naar snelheidsbeïnvloeding door nudging
In Nederland is in enkele verkeerssituaties al ervaring opgedaan met
onbewuste gedragsbeïnvloeding in het verkeer. In een evaluatie van
campagne ‘Hou je aan de snelheidslimiet’ onderzochten Van Schagen et al.
(2010) onder andere de invloed van posters langs de weg die limietinformatie
koppelden aan afbeeldingen van ouderen en kinderen. Bij deze campagne is
bewuste beïnvloeding (limietinformatie) en onbewuste beïnvloeding
(afbeeldingen van ouderen, kinderen) gecombineerd in één bord. Van
Schagen et al. (2010; 2016) vonden dat op 30km/uur-wegen met posters de
gemiddelde snelheid daalde van 36,7 km/uur naar 36,4 km/uur en het
aandeel overtreders daalde van 84% naar 56%. Dit resultaat duidt erop dat
deze gecombineerde vorm van bewuste en onbewuste beïnvloeding effect
had op de feitelijk gereden snelheid. Het onderzoek liet echter zien dat dit
snelheidsverlagend effect niet langer dan één week na het plaatsen van de
borden aanhield, en dat er geen effect te zien was voor 50km/uur-wegen.
Het duurzaam beïnvloeden van snelheidsgedrag via borden langs de weg
blijkt dus een lastige opgave.
In 2012 deed Goudappel Coffeng onderzoek naar de effecten van een op het
wegdek getekend hinkelpad op de gemiddelde snelheid van automobilisten
(Dicke-Ogenia, 2012; Van Oort, 2012). Dit hinkelpad was bedoeld om
automobilisten bewust te maken van de mogelijke aanwezigheid van kinderen
op de weg, met als doel de snelheid terug te dringen, ook als er geen kinderen
direct zichtbaar waren. Ook dit was dus een vorm van priming. Het onderzoek
wees uit dat de gemiddelde snelheid na het tekenen van het hinkelpad
3 km/uur lager lag dan voor het tekenen van het hinkelpad, althans overdag.
’s Avonds was er (logischerwijs) geen verschil in snelheid. Ook bleek dat
automobilisten beter in zijwegen keken en meer remden in de situatie na het
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
11
getekende hinkelpad dan in de situatie ervoor. Het onderzoek beperkte zich
tot een meting van drie dagen na het tekenen van het hinkelpad, zodat over
het gedragseffect op langere termijn geen conclusies konden worden
getrokken.
Hetzelfde bureau onderzocht ook een gedragsinterventie rondom een school
(Goudappel Coffeng, 2013). In het onderzoek werd verondersteld dat op
straat wachtende ouders bij de uitgang van een schoolplein zorgden voor
een chaotische en gevaarlijke situatie. Door het tekenen van voetstappen en
het markeren van een pad werd ervoor gezorgd dat kinderen een vrije
doorgang hadden. De markeringen hadden tot resultaat dat meer mensen
afstand hielden tot de uitgang van het schoolplein, hetgeen als een veiliger
eindsituatie werd beschouwd.
In een experiment in 2014 probeerden De Groot-Mesken & Vlakveld (2014)
kinderen vaker een fietshelm te laten opzetten via automatische gedragsbeïnvloeding, ofwel nudging. De gehanteerde strategie was om eerst
ongemerkt het begrip ‘fietshelm’ te activeren door kinderen woorden te laten
vinden die samenhangen met fietshelm (bijvoorbeeld schedel, vallen, fiets,
wielrenner, bescherming en dergelijke). Vervolgens werd hen gevraagd een
fietsvaardigheidsparcours af te leggen, waarbij het dragen van een helm
optioneel was. Het bleek dat kinderen in de ‘prime’ conditie niet vaker de
helm opzetten dan in de ‘niet-prime’ conditie. De onderzoekers geven als
mogelijke verklaringen dat het negatieve beeld over helmen te sterk was of
dat de gewoonte geen helm op te doen te sterk was.
De Groot-Mesken & Vlakveld (2014) concluderen op basis van een overzicht
van de relevante literatuur dat automatische gedragsbeïnvloeding in het
verkeer verdere bewijsvoering vergt: “In de verkeersveiligheid wordt
automatische gedragsbeïnvloeding nog maar op beperkte schaal toegepast
en de experimenten die ermee zijn uitgevoerd, zijn meestal niet geëvalueerd
volgens wetenschappelijk erkende criteria” (De Groot-Mesken & Vlakveld,
2014; p. 4).
Dit onderzoek wil het effect van Dick Bruna-borden op de rijsnelheid meten
en daarmee bijdragen aan de wetenschappelijke kennis over automatische
beïnvloeding van snelheidsgedrag in het verkeer. Als een eerste stap doen
we dit via een vragenlijst waarin in een experimenteel design foto’s met en
zonder ‘prime’ (beelden van Dick Bruna) worden gebruikt (de gebruikte Dick
Bruna-borden staan afgebeeld in Bijlage 1).
1.4.
Hypothesen van het onderzoek
In het onderzoek staat het effect van Dick Bruna-borden op de eigen
rijsnelheid centraal. Daarom is aan de respondenten gevraagd om voor
foto’s van wegen met en zonder Dick Bruna-borden hun eigen voorkeurssnelheid aan te geven.
Het is niet helemaal uit te sluiten dat een deel van de respondenten daarbij
sociaal-wenselijke antwoorden geeft, in dit geval: een lagere snelheid
opgeeft dan men feitelijk zou rijden om een positieve indruk te wekken.
Daarom is besloten om ook een tweede vraag over rijsnelheid mee te
nemen in het onderzoek, namelijk de verwachte rijsnelheid van anderen. Bij
deze vraag speelt sociale wenselijkheid naar verwachting een kleinere rol.
12
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Om het effect van Dick Bruna-borden op snelheid te toetsen werden aan
respondenten online foto’s van 30- en 50km/uur-wegen vertoond met Dick
Bruna-bord en zonder Dick Bruna-bord. Tevens werden aan (andere)
respondenten online foto’s van 30- en 50km/uur-wegen vertoond met en
zonder een neutraal bord (bijvoorbeeld een frisdrankreclame). Op deze
manier konden we het snelheidseffect van Dick Bruna-bord versus geen
bord nagaan en ook nog vergelijken met het effect van een neutraal bord
versus geen bord. In Bijlagen 1, 3 en 4 staan afbeeldingen van het gebruikte
fotomateriaal.
Voor dit onderzoek zijn twee hypothesen geformuleerd:
Hypothese 1: Wij verwachten dat a) respondenten op wegen waar een Dick
Bruna-bord is geplaatst een significant lagere eigen voorkeurssnelheid
rapporteren dan op dezelfde wegen waar geen bord is geplaatst, en dat
b) respondenten niet verschillen in gerapporteerde voorkeurssnelheid
wanneer ze reageren op wegen met een neutraal bord en dezelfde wegen
zonder neutraal bord.
Hypothese 2: Wij verwachten dat a) respondenten op wegen waar een Dick
Bruna-bord is geplaatst een significant lagere snelheid van anderen
verwachten dan op dezelfde wegen waar geen bord is geplaatst, en dat
b) respondenten niet verschillen in gerapporteerde snelheid van anderen
wanneer ze reageren op wegen met een neutraal bord en dezelfde wegen
zonder neutraal bord.
Beide hypothesen stellen dat een statistisch significant snelheidsreducerend
effect wordt verwacht van een Dick Bruna-bord en geen snelheidsverlagend
effect van een neutraal bord. Door het snelheidseffect van het Dick Brunabord te vergelijken met dat van een neutraal bord kunnen we beter de vraag
beantwoorden of de specifieke inhoud van het Dick Bruna-bord tot het
snelheidsverlagend effect leidt, dan wel de plaatsing van een bord in het
algemeen (ongeacht de inhoud ervan).
Een neutraal bord definiëren we als een bord dat geen directe associaties
met snelheid of vertraging oproept en dat laag of neutraal scoort op
‘opvallendheid’. In Bijlage 3 staat het vooronderzoek beschreven dat gedaan
is om de neutraliteit van afbeeldingen op borden langs de weg vast te stellen.
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
13
2.
Methode
Het onderzoek bestond in het kort gezegd uit een online vragenlijst, uitgezet
onder een onderzoekspanel van bureau SurveySampling. Het onderzoek
werd aangekondigd als een onderzoek naar de ‘beoordeling van verkeerssituaties’. De respondenten kregen op het internet een serie foto’s
aangeboden van 30- en 50km/uur-wegen. Bij elke foto moest de respondent
antwoorden wat zijn of haar eigen voorkeurssnelheid zou zijn in de situatie
en welke snelheid de meeste andere automobilisten zouden rijden. Om
volgorde-effecten uit te schakelen werden de foto’s voor elke respondent in
een nieuwe, gerandomiseerde volgorde aangeboden.
De volgende paragrafen gaan gedetailleerder in op de steekproef, de
onderzoeksopzet, de vragenlijst, de gebruikte foto’s van wegen, en de
statistische analyses.
2.1.
Steekproef
Aan het onderzoek namen 1021 respondenten deel, met een gemiddelde
leeftijd van 45,6 jaar, 50% man, 50% vrouw, en een gemiddeld jaarkilometrage van iets meer dan 16.000 km. Deze representatieve groep
Nederlandse automobilisten werd via een daartoe gespecialiseerd
panelbureau geselecteerd. De groep werd samengesteld op basis van de
bevolkingssamenstelling van Nederland in de leeftijdscategorie 18 t/m 74
3
jaar en op basis van een representatieve verdeling over vijf Nielsen regio’s.
De eisen voor deelname waren dat men over een rijbewijs B moest bezitten
en dat men minimaal 2000 km in het afgelopen jaar gereden moest hebben.
Op deze manier werd ervoor gezorgd dat een representatieve groep
(jong/oud, man/vrouw) de foto’s van wegen en verkeersborden beoordeelde.
De respondenten werden vervolgens willekeurig (at random) over vier
onderzoekscondities verdeeld.
2.2.
Onderzoeksopzet
In deze studie is gekozen voor een gecombineerde onderzoeksopzet:
1. Een ‘binnen-proefpersonenopzet’: de gerapporteerde snelheden van
respondenten die foto’s van wegen met Dick Bruna-borden en dezelfde
foto’s zonder bebording zagen, zijn onderling vergeleken. Met andere
woorden: de statistische analyse vergelijkt antwoorden op foto’s met en
zonder Dick Bruna-borden binnen één groep van dezelfde personen.
2. Een ‘tussen-proefpersonenopzet’: een groep personen zag foto’s met
Dick Bruna-borden en een andere groep personen zag foto’s van dezelfde
situaties met neutrale borden; de gerapporteerde snelheden van beide
groepen wordt met elkaar vergeleken. Dit betreft dus vergelijking van
verschillende personen.
Tabel 2.1 toont de onderzoeksopzet en de aantallen respondenten per
conditie.
3
Nielsen I: de drie grote steden (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag) plus randgemeenten,
Nielsen II: Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht (exclusief de Nielsen I-gemeenten)
Nielsen III: Groningen, Friesland en Drenthe
Nielsen IV: Overijssel, Gelderland en Flevoland
Nielsen V: Zeeland, Noord-Brabant en Limburg
14
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Binnen proefpersonen
Bebording langs de weg
Limiet
Onderzoeksconditie
Wel bord
Geen bord
30 km/uur
Experimentele groep
(DB-bord) N = 241
Eigen snelheid
Snelheid anderen
Eigen snelheid
Snelheid anderen
Controlegroep
(Neutraal bord) N = 264
Eigen snelheid
Snelheid anderen
Eigen snelheid
Snelheid anderen
Experimentele groep
(DB-bord) N = 262
Eigen snelheid
Snelheid anderen
Eigen snelheid
Snelheid anderen
Controlegroep
(Neutraal bord) N = 254
Eigen snelheid
Snelheid anderen
Eigen snelheid
Snelheid anderen
Tussen
proefpersonen
50 km/uur
Tabel 2.1. Onderzoeksopzet.
In de gecombineerde opzet is ook gekeken naar mogelijke verschillen in
snelheidseffecten tussen wegen met een 30- of 50km/uur-limiet.
In totaal hebben we vier verschillende Dick Bruna-borden gebruikt. Deze zijn
te vinden in Bijlage 1.
2.3.
De vragenlijst
De vragenlijst bevatte in totaal 93 vragen:
− 6 demografische vragen;
− 6 proefvragen om de respondenten te laten wennen aan de beoordeling
van de eigen snelheid en die van anderen;
− 64 vragen ter beoordeling van 32 wegenfoto’s: 32 over de verwachte
snelheid van anderen en 32 over de eigen voorkeurssnelheid;
− 13 vragen over spanningsbehoefte;
− 4 vragen over rijstijl van de respondent.
De vragen over spanningsbehoefte en rijstijl zijn gesteld in een breder kader
en vallen buiten de scope van het huidige onderzoek. De resultaten op deze
aspecten worden daarom niet hier besproken maar zijn te vinden in Rijsdijk
(2016). Overigens hadden de antwoorden op deze vragen geen invloed op
de omvang van de gevonden effecten. De vragenlijst inclusief de daarin
verwerkte instructies aan de respondenten is opgenomen in Bijlage 2.
De ene helft van de respondenten beoordeelde 32 foto’s van 30km/uurwegen en de andere helft 32 foto’s van 50km/uur-wegen. Van de 32
gepresenteerde foto’s waren er steeds vier met een Dick Bruna-bord of een
neutraal bord en vier van dezelfde weg zonder bord; de overige 24 foto’s
waren zogenoemde filler-items, dat wil zeggen foto’s van 30- en 50km/uurwegen zonder bord die niet relevant waren voor de analyse maar die
4
tussendoor vertoond werden .
4
Het doel van het aanbieden van de filler-items was om de respondenten niet (te snel) te laten
merken dat het onderzoek om de vergelijking tussen situaties met Dick Bruna, geen borden en
neutrale borden ging. Indien we enkel de vier foto’s met Dick Bruna- of neutrale borden en de
vier foto’s van identieke situaties zonder borden hadden laten zien, zouden respondenten
kunnen raden dat deze vergelijking centraal stond in het onderzoek en hun antwoorden
daardoor hebben laten beïnvloeden.
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
15
2.4.
Fotomateriaal
Voor het onderzoek zijn foto’s gebruikt van 30- en 50km/uur-wegen die
• overzichtelijk waren;
• onderling variatie vertoonden;
• te bewerken waren met een fotobewerkingsprogramma zodanig dat op
een ‘natuurlijke’ wijze een Dick Bruna-bord of een neutraal bord te zien
was.
De selectie en aanpassing van de foto’s van wegen gebeurde in vier stappen:
5
• Via Google Street View werden 30- en 50km/uur-wegen in Zoetermeer
geïdentificeerd die mogelijk geschikt waren. Er werd een eerste selectie
van acht 30- en van acht 50km/uur-wegen gemaakt op basis van
overzichtelijke situatie, variatie in situaties en geschiktheid voor het
bewerken van de foto.
• Deze geselecteerde wegen werden opnieuw bekeken via Cyclomedia en
er werden screenshots van de rechterkant van de weg genomen vanuit
de positie van een autobestuurder. Vervolgens werd de definitieve
selectie gemaakt van vier foto’s van 30km/uur- en vier foto’s van
50km/uur-wegen.
• Tot slot werden de foto’s bewerkt zodat er Dick Bruna-borden en neutrale
borden op de foto zichtbaar waren.
De neutrale borden waren reclame-achtige borden voor de volgende
producten: een smartphone, Coca Cola, Lipton Ice Tea en Fanta. In een
vooronderzoek werd vastgesteld dat deze borden neutraal waren in die zin
dat ze:
• niet als ‘vreemd’ werden ervaren om langs de weg te zien;
• geen directe associaties met snelheid, versnellen of vertragen opriepen.
Bijlage 3 geeft de resultaten van het vooronderzoek. Afbeelding 2.1 toont
een voorbeeld van de gebruikte foto’s.
5
Voor Zoetermeer is gekozen omdat een eventueel vervolgonderzoek, waarbij de feitelijke
snelheid op straat gemeten wordt, mogelijk ook in Zoetermeer zal plaatsvinden.
16
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
a
b
c.
Afbeelding 2.1. Foto’s van de Slootdreef, een 30km/uur-weg te Zoetermeer
a. met Dick Bruna-bord, b. zonder Dick Bruna-bord en c. met neutraal bord.
2.5.
De statistische analyse
In de analyse is eerst nagegaan of sekse en leeftijd een effect hadden op de
keuze van de eigen voorkeurssnelheid en de verwachte snelheid van
anderen. Het bleek dat sekse geen significant effect had, terwijl leeftijd een
klein significant effect had op de eigen rijsnelheid. Daarop werd besloten om
in de hoofdanalyse sekse buiten beschouwing te laten en leeftijd als
covariaat op te nemen, om te corrigeren voor het effect van deze variabele.
Hypothesen 1 en 2 werden getoetst met een herhaalde-metingen-,
ANCOVA-design met twee tussenproefpersonenfactoren, (wel versus geen
Dick Bruna (DB)-bord (twee categorieën), en 30 vs. 50 km/uur (twee
categorieën, met leeftijd als covariaat, en met als afhankelijke herhaaldemetingenvariabelen de gemiddelde eigen snelheid op wegen met en zonder
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
17
bord (toets 1) en de gemiddelde verwachte snelheid van anderen op wegen
met en zonder bord (toets 2).
Over de resultaten van de analyses wordt het volgende vermeld: F-waarde,
statistische significantie (gehanteerde significantiegrens: p = 0,05), en de
effectgrootte: de ‘partial eta-squared’ (de partial η²). Laatstgenoemde maat
geeft de grootte van het statistisch effect weer. Een partial η² van ca. 0,01
impliceert een klein effect, bij 0,06 is er sprake van een middelmatig effect
en vanaf 0,14 is er sprake van een groot effect (Cohen, 1988).
18
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
3.
Resultaten
Dit hoofdstuk presenteert de resultaten van de toetsen. Voorafgaand aan de
analyse zijn de data gecontroleerd op afwijkende patronen. Extreme of zeer
monotone antwoorden zouden er namelijk op kunnen duiden dat de
respondent de vragen erg haastig of niet voldoende serieus heeft
beantwoord. Deze check resulteerde erin dat de gegevens van vijf
respondenten werden uitgesloten van de analyse. Van twee respondenten
die door een technische storing een foto niet hadden gezien, werden voor
deze foto ook de antwoorden uitgesloten.
De eerste, verkennende analyse wees zoals gezegd uit dat leeftijd en sekse
geen significante effecten hadden op de eigen geschatte snelheid en de
geschatte snelheid van anderen. Wel was er een zwak interactie-effect
tussen leeftijd, sekse en herhaalde-metingenfactor. Daarom werd besloten
om in de definitieve hoofdanalyse de variabele ‘sekse’ buiten beschouwing
te laten en de variabele ‘leeftijd’ als een covariaat mee te nemen.
Hypothese 1 werd getoetst met een 2 x 2 binnen-proefpersonen herhaaldemetingenanalyse, met type bord (Dick Bruna vs. neutraal) en snelheidslimiet
(30 km/uur vs. 50 km/uur) als onafhankelijke variabelen en met de eigen
voorkeurssnelheid zonder en met bord langs de weg als herhaalde metingen.
Deze analyse resulteerde in drie significante resultaten (zie Bijlage 5 voor de
volledige analyseresultaten):
• een significant hoofdeffect voor herhaalde metingen (de eigen
voorkeurssnelheid zonder en met bord langs de weg) (F = 22,3;
p < 0,001; partial η² = 0,022);
• een significante interactie tussen de aanwezigheid van een bord (wel of
geen bord langs de weg) en het type bord (Dick Bruna vs. neutraal)
(F = 160,3; p < 0,001; partial η² = 0,137);
• een significante interactie tussen de aanwezigheid van een bord (wel of
geen bord langs de weg) en de snelheidslimiet (30 km/uur vs. 50 km/uur)
(F = 5,5; p = 0,019; partial η²= 0,005).
Het hoofdeffect voor de herhaalde metingen is een gemiddeld effect over
zowel 30- als 50km/uur-wegen. Dit effect betekent dat wanneer respondenten
een bord langs de weg zagen (ongeacht welk bord), zij gemiddeld een
significant lagere eigen snelheid (43,0 km/uur) rapporteren dan op wegen
zonder bord (45,4 km/uur). De richting en betekenis van de significante
interactie-effecten worden verder geïllustreerd en toegelicht aan de hand
van de volgende afbeeldingen. In Afbeelding 3.1 is het hoofdeffect, de
resultaten gemiddeld over zowel 30- als 50km/uur-wegen weergegeven.
In aanvulling daarop zijn in Afbeelding 3.2 en Afbeelding 3.3 de resultaten
getoond voor 30km/uur en 50km/uur-wegen apart.
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
19
Eigen voorkeurssnelheid (km/uur)
60
50
45,5
45,4
Dick Bruna-bord
45,0
Neutraal bord
41,0
40
30
Geen bord
Bord
Afbeelding 3.1. De eigen voorkeurssnelheid gemiddeld over 30- en
50km/uur-wegen, uitgesplitst naar de aanwezigheid van een bord en het
type bord.
Eigen voorkeurssnelheid (km/uur)
60
50
Dick Bruna-bord
Neutraal bord
41,4
40
40,6
41,3
36,5
30
Geen bord
Bord
Afbeelding 3.2. De eigen voorkeurssnelheid op 30km/uur-wegen, uitgesplitst
naar de aanwezigheid van een bord en het type bord.
20
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Eigen voorkeurssnelheid (km/uur)
60
49,7
50
50,0
48,9
Dick Bruna-bord
45,2
Neutraal bord
40
30
Geen bord
Bord
Afbeelding 3.3. De eigen voorkeurssnelheid op 50km/uur-wegen, uitgesplitst
naar de aanwezigheid van een bord en het type bord.
Afbeelding 3.1 illustreert het interactie-effect tussen de aanwezigheid van
een bord (wel of geen bord langs de weg) en het type bord (Dick Bruna vs.
neutraal). In overeenstemming met hypothese 1 werd bij het waarnemen
van een Dick Bruna-bord gemiddeld een lagere eigen snelheid gekozen
(41,0 km/uur) dan wanneer eenzelfde weg zonder het Dick Bruna-bord werd
gepresenteerd (45,4 km/uur), terwijl dit verschil tussen wel of geen bord veel
minder groot was wanneer het een neutraal bord betreft (45,5 vs. 45,0).
Gemiddeld genomen over de 30- en 50km/uur-wegen gaat de aanwezigheid
van een Dick Bruna-bord (vergeleken met geen bord) dus gepaard met een
gerapporteerde snelheidsverlaging van 4,4 km/uur (pairwise comparisons;
p < 0,001). Een snelheidsverlagend effect van ruim 4 km/uur is in verkeersveiligheidstermen een groot effect te noemen: in het echte verkeer zou een
dergelijke verlaging van de gemiddelde snelheid op een weg binnen de
bebouwde kom gepaard gaan met een reductie van 20% aan ongevallen
(Elvik, 2009). Bij het zien van een neutraal bord noteerden respondenten
nagenoeg dezelfde snelheid (45,0 km/uur) ten opzichte van een situatie
waarin geen bord te zien was (45,4 km/uur). Dit verschil is weliswaar
statistisch significant (p = 0,045), maar is veel geringer dan het snelheidsverschil dat samenhangt met de aanwezigheid van een Dick Bruna-bord.
Dit resultaat is niettemin in tegenspraak met dat deel van hypothese 1
waarin gesteld wordt dat een neutraal bord geen verschil zou uitmaken voor
gerapporteerde voorkeurssnelheid.
In de Afbeeldingen 3.2 en 3.3, met de resultaten voor 30- en 50km/uurwegen apart, zien we dat het patroon in grote lijnen gelijk is voor 30km/uur
en 50km/uur-wegen. Een nuancering hierop is dat de hierboven besproken,
tamelijk geringe snelheidsverlaging als gevolg van de aanwezigheid van een
neutraal bord zich alleen blijkt voor te doen bij 50km/uur-wegen (van 49,7
km/uur naar 48,9 km/uur) en niet bij 30km/uur-wegen (bijna gelijke
snelheden 41,4 en 41,3 km/uur).
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
21
Afbeelding 3.4 geeft het interactie-effect weer tussen aanwezigheid van een
bord (wel of geen bord langs de weg) en de snelheidslimiet (30 km/uur vs.
50 km/uur). Een bord langs de weg (Dick Bruna of neutraal) leidde tot een
iets grotere snelheidsreductie op een 50km/uur-weg (2,9 km/uur) dan op een
30km/uur-weg (2,1 km/uur).
Eigen voorkeurssnelheid (km/uur)
60
49,9
50
47,0
30km/uur-wegen
50km/uur-wegen
40
41,0
38,9
30
Geen bord
Bord
Afbeelding 3.4. De eigen voorkeurssnelheid uitgesplitst naar aanwezigheid
bord (wel of geen bord langs de weg) en snelheidslimiet (30 km/uur of 50
km/uur).
Hypothese 2 werd op dezelfde manier getoetst als hypothese 1, maar nu
met de geschatte snelheid van anderen zonder en met bord langs de weg
als herhaalde metingen. Deze analyse resulteerde in twee significante
resultaten (zie Bijlage 5 voor de volledige analyseresultaten):
• een significant hoofdeffect voor herhaalde metingen (de verwachte
snelheid van anderen zonder en met bord langs de weg) (F = 5,8;
p = 0,016; partial η² = 0,006);
• een significante interactie tussen de aanwezigheid van een bord (wel of
geen bord langs de weg) en het type bord (Dick Bruna of neutraal)
(F = 75,1; p < 0,001; partial η² = 0,069).
De richting van deze significante effecten wordt verder verduidelijkt in
Afbeelding 3.5. In aanvulling daarop worden de resultaten ook apart getoond
voor 30- en 50km/uur-wegen in Afbeeldingen 3.6 en 3.7.
22
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Verwachte snelheid van anderen (km/uur)
60
49,8
50
49,8
49,4
46,6
Dick Bruna-bord
Neutraal bord
40
30
Geen bord
Bord
Afbeelding 3.5. De geschatte snelheid van anderen gemiddeld over 30- en
50km/uur-wegen, uitgesplitst naar de aanwezigheid van een bord en het
type bord.
Verwachte snelheid van anderen (km/uur)
60
50
45,9
44,7
Dick Bruna-bord
45,5
Neutraal bord
41,5
40
30
Geen bord
Bord
Afbeelding 3.6. De geschatte snelheid van anderen op 30km/uur-wegen,
uitgesplitst naar de aanwezigheid van een bord en het type bord.
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
23
Verwachte snelheid van anderen (km/uur)
60
53,9
54,7
53,3
51,5
50
Dick Bruna-bord
Neutraal bord
40
30
Geen bord
Bord
Afbeelding 3.7. De geschatte snelheid van anderen op 50km/uur-wegen,
uitgesplitst naar de aanwezigheid van een bord en het type bord.
In overeenstemming met hypothese 2 schatten de respondenten de snelheid
van anderen lager in (ca. 3 km/uur) voor wegen met een Dick Bruna-bord
(46,6 km/uur) dan voor wegen zonder Dick Bruna-bord (49,8 km/uur), terwijl
ze de snelheid van anderen bijna even hoog schatten voor wegen met een
neutraal bord (49,4 km/uur) als voor wegen zonder neutraal bord (49,8
km/uur). De partial η² van 0,069 geeft aan dat het interactie-effect in
statistische termen een middelmatig effect is. In verkeersveiligheidstermen is
een snelheidsverlaging van 3 km/uur door een Dick Bruna-bord nog steeds
aanzienlijk: in het echte verkeer zou een dergelijke gemiddelde snelheidsverlaging gepaard gaan met een reductie van 15% in het aantal ongevallen
(Elvik, 2009).
In de Dick Bruna-conditie is het snelheidseffect van de aanwezigheid van
het bord statistisch significant (pairwise comparisons, p < 0,001); in de
neutrale conditie is het effect van het bord gering en statistisch marginaal
significant: p = 0,05).
In de Afbeeldingen 3.6 en 3.7 zien we dat het resultatenpatroon gelijk is aan
dat van Afbeelding 3.5. Het geringe snelheidsverlagende effect van een
neutraal bord blijkt zich bij zowel 30km/uur-wegen (van 45,9 naar 45,5
km/uur) als bij 50km/uur-wegen (van 53,9 naar 53,3 km/uur) voor te doen.
24
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
4.
Conclusies en discussie
Met dit enquêteonderzoek wilden we de vraag beantwoorden of
automobilisten geneigd zijn een lagere rijsnelheid te kiezen wanneer er
borden met Dick Bruna-illustraties langs de weg staan. Voor het onderzoek
zijn de volgende verwachtingen geformuleerd:
1. Wij verwachten dat a) respondenten op wegen waar een Dick Bruna-bord
is geplaatst een statistisch significant lagere eigen voorkeurssnelheid
rapporteren dan op dezelfde wegen waar geen bord is geplaatst, en dat
b) respondenten niet verschillen in gerapporteerde voorkeurssnelheid
wanneer ze reageren op wegen met een neutraal bord en dezelfde
wegen zonder neutraal bord.
2. Wij verwachten dat a) respondenten op wegen waar een Dick Bruna-bord
is geplaatst een significant lagere snelheid van anderen verwachten dan
op dezelfde wegen waar geen bord is geplaatst, en dat b) respondenten
niet verschillen in gerapporteerde snelheid van anderen wanneer ze
reageren op wegen met een neutraal bord en dezelfde wegen zonder
neutraal bord.
4.1.
Conclusies
De resultaten ondersteunen beide verwachtingen wat betreft het effect van
de Dick Bruna-borden, en daarmee kan de vraag van de Metropoolregio
voorlopig ook met een ja worden beantwoord: de resultaten van het
vooronderzoek laten zien dat automobilisten voor een lagere rijsnelheid
zeggen te kiezen wanneer ze een Dick Bruna-bord langs de weg zien.
Automobilisten rapporteren een eigen voorkeurssnelheid en schatten ook de
verwachte snelheid van anderen ca. 4 km/uur lager wanneer ze een Dick
Bruna-bord zien dan wanneer ze dezelfde situatie zien zonder bord. Dit
effect is nagenoeg gelijk voor 30- en 50km/uur-wegen. Ook bleek dat
automobilisten die een Dick Bruna-bord langs de weg zien een lagere eigen
voorkeurssnelheid rapporteren en een lagere snelheid van anderen
inschatten dan automobilisten die een neutraal bord langs de weg zien.
In tegenstelling tot de geformuleerde hypothesen had het neutrale bord een
gering snelheidsverlagend effect op eigen gerapporteerde voorkeurssnelheid, en een marginaal statistisch significant effect op de verwachte
snelheid van anderen.
De resultaten voor eigen snelheid en snelheid van anderen kwamen nauw
overeen. Wel waren de snelheidsverlagende effecten van een Dick Brunabord, afgemeten aan de statistische effectgroottes, iets groter voor de eigen
snelheid dan voor de snelheid anderen, en waren de gekozen eigen
snelheden ook wat lager dan de verwachte snelheden van anderen. Dit duidt
erop dat men zichzelf mogelijk als wat ‘braver’ of ‘veiliger’ autorijder
beschouwt dan anderen, en is consistent met het vermoeden dat sociale
wenselijkheid een grotere rol speelt bij het inschatten van eigen snelheid
dan de snelheid van anderen.
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
25
De belangrijkste conclusie is dus dat de resultaten de verwachting
bevestigen dat met Dick Bruna-afbeeldingen langs de weg de rijsnelheid
potentieel verlaagd kan worden via nudging ofwel automatische
gedragsbeïnvloeding. Of hetzelfde effect kan worden bereikt met andere
borden die een associatie met kinderen hebben, is in deze studie niet
onderzocht.
4.2.
Discussie
Wat betekenen de gevonden effecten nu voor de verkeersveiligheid? Ze zijn
immers alleen nog maar gevonden in de huidige vragenlijststudie:
zelfrapportage in een experimentele context. Als het plaatsen van Dick
Bruna-borden in het echte verkeer inderdaad zouden leiden tot een blijvende
snelheidsreductie van 4 km/uur, dan zou dit een grote impact hebben. De
bekende snelheidsformule van Nilsson (1982), later verfijnd door Elvik
(2009), laat zien dat binnen de bebouwde kom een snelheidsreductie van
1 km/uur al tot een reductie van 5% in het aantal ongevallen kan leiden. Een
reductie van 4 km/uur zou kunnen leiden tot een ongevallenreductie van
20%.
Vervolgonderzoek op de weg zou moeten uitwijzen of bovengenoemd effect
in de praktijk ook behaald kan worden. Er zijn verschillende redenen
waarom een snelheidseffect in de praktijk mogelijk lager zal uitvallen:
• Bij het vragenlijstonderzoek gaat het om een volkomen vrije snelheidskeuze terwijl automobilisten in de praktijk hun snelheidsgedrag mede
laten beïnvloeden door het gedrag van andere automobilisten en door
andere mogelijke beïnvloedende factoren.
• Bij het vragenlijstonderzoek worden mensen geconfronteerd met situaties
die nieuw voor hen zijn terwijl in de praktijk automobilisten op wegen
rijden die ze goed kennen. In een vervolgonderzoek kan worden bekeken
of automobilisten na enkele weken een zelfde snelheid vertonen als bij
de start.
• De proefpersonen weten dat ze met een onderzoek meedoen en kunnen
dus sociaal wenselijk antwoorden en ze kunnen antwoorden om te
voldoen aan het (vermoedelijke) doel van het onderzoek. Een veronderstelling is dat tijdens het vragenlijstonderzoek de meest respondenten
aandachtig naar de foto’s hebben gekeken en kenmerken van de
wegsituatie goed hebben opgenomen. In de praktijk letten automobilisten
niet altijd goed op en missen ze soms borden, dus ook Dick Brunaborden.
• Tijdens de vragenlijststudie konden de respondenten zelf meer of minder
tijd nemen om over de gewenste snelheid na te denken. In de praktijk
van het verkeer nemen automobilisten vaak geen bewuste beslissingen
maar verrichten ze handelingen in een split-second en veelal onbewust.
• Het vragenlijstonderzoek zegt niks over de duur van het effect, terwijl
eerder gedragsonderzoek (zie Paragraaf 1.3) liet zien dat dit soort
effecten kortdurend kunnen zijn.
Het komt erop neer dat er in de praktijk een aanzienlijk aantal factoren
bestaat die het snelheidsgedrag en het effect van een Dick Bruna-bord
kunnen beïnvloeden. Een onderzoek in het echte verkeer kan uitsluitsel
geven over het effect in de praktijk en over de duur ervan. We adviseren om
een dergelijk onderzoek uit te voeren en daarbij rekening te houden met de
26
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
invloed van factoren als wegtype, verkeersdrukte, typen weggebruikers en
hierop voor zover mogelijk te controleren of te variëren.
Indien het praktijkonderzoek ook een positief snelheidsverlagend effect van
Dick Bruna-borden te zien geeft, zou verder nagedacht kunnen worden hoe
dit soort maatregelen ingebed kunnen worden in langer lopende strategieën
van gedragsbeïnvloeding.
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
27
Literatuur
Bargh, J.A., Chen, M., & Burrows, L. (1996). Automaticity of social behavior:
Direct effects of trait construct and stereotype activation on action. Journal of
Personality and Social Psychology, vol. 71, nr. 2, p. 230-244.
Bargh, J.A. (1997). The automaticity of everyday life. In: Wyer, R.S.,
Advances in social cognition. Volume 10. Hillsdale, NJ, p. 1-61.
Bargh, J.,A. & Huang, J.Y. (2009). The selfish goal. In: Moskowitz, G.B. &
Grant, H. (red.), The psychology of goals. Guilford, New York, p. 127-150.
Dicke-Ogenia, M. (2012). Onbewuste gedragsbeïnvloeding in de praktijk.
Nieuwsbericht 22 februari 2012. Geraadpleegd 14 juli 2016 op:
http://www.goudappel.nl/actueel/2012/02/22/onbewustegedragsbeinvloeding-de-praktijk/ Goudappel Coffeng, Deventer.
Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences.
Second edition. Erlbaum, Hillsdale, NJ.
Dijksterhuis, A. (2008). Het slimme onbewuste. Bert Bakker, Amsterdam.
Doyen, S., Klein, O., Pichon, C.-L. & Cleeremans, A. (2012). Behavioral
priming: It's all in the mind, but whose mind? In: PLoS ONE, vol. 7, nr. 1,
p. e29081.
Duivenvoorden, C.W.A.E., Stelling, A.S., Goldenbeld, Ch. & Hagenzieker,
M.P. (2013). Evaluatie van een beloningsactie in het verkeer in Limburg;
Onderzoek naar de effecten van een pilot met individuele en collectieve
wijkgerichte beloningen op het snelheidsgedrag binnen de bebouwde kom.
R-2013-7. SWOV, Leidschendam.
Elvik, R. (2009). The Power Model of the relationship between speed and
road safety: update and new analyses. TØI Report 1034/2009. Institute of
Transport Economics TØI, Oslo.
Goudappel Coffeng (2013). Gedragsinterventie bij scholen geeft invulling
aan actieplan verkeersveiligheid. Geraadpleegd 4 juli 2016 op:
http://www.goudappel.nl/projecten/veiligheidsaanpak-scholen/. Goudappel
Coffeng, Deventer.
Groot-Mesken, J. de, & Vlakveld, W.P. (2014). Een duwtje in de goede
richting: verkeersveilig gedrag; Hoe kan verkeersveiligheidsbeleid profiteren
van inzichten rondom automatische gedragsbeïnvloeding? R-2014-13.
SWOV, Den Haag.
Nilsson, G. (1982). The effects of speed limits on traffic accidents in
Sweden. In: Proceedings of the international symposium on the effects of
speed limits on traffic accidents and transport energy use, 6-8 October 1981,
Dublin. OECD, Paris, p. 1-8.
28
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Oort, G. van (2012). Kan het wat zachter? Vergroten van verkeersveiligheid
in een woonwijk en rondom een basisschool door middel van de inzet van
onbewust beïnvloedende ‘zachte’ maatregelen. Stageverslag Master
Psychologie, Toegepaste Cognitieve Psychologie. Goudappel
Coffeng/Universiteit Utrecht.
Rijsdijk, H.A. (2016). The effect of Dick Bruna signs on car drivers’ reported
speed on urban roads. Master thesis, Erasmus University, Rotterdam.
Schagen, I.N.L.G. van, Commandeur, J.J.F., Stipdonk, H.L., Goldenbeld,
Ch., & Kars, V. (2010). Snelheidsmetingen tijdens de voorlichtingscampagne
'Hou je aan de snelheidslimiet'. R-2010-9. SWOV, Leidschendam.
Schagen, I. van, Commandeur, J.J.F., Goldenbeld, C. & Stipdonk, H. (2016).
Monitoring speed before and during a speed publicity campaign. In: Accident
Analysis and Prevention, doi:10.1016/j.aap.2016.06.018. [Digitale
voorpublicatie]
SWOV (2012). De relatie tussen snelheid en ongevallen. SWOV-Factsheet,
april 2012. SWOV, Leidschendam.
Tertoolen, R. & Lankhuizen, R. (2013). Onbewuste invloeden op gedrag.
XTNT Experts in Traffic and Transport, Utrecht.
Thaler, R.H. & Sunstein, C.R. (2008). Nudge: Improving decisions about
health, wealth, and happiness. Yale University Press, New Haven, CT.
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
29
Bijlage 1
Gebruikte Dick Bruna-afbeeldingen
a.
Illustratie Dick Bruna © copyright Mercis bv, 1953-2016
b.
Illustratie Dick Bruna © copyright Mercis bv, 1953-2016
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
31
c.
Illustratie Dick Bruna © copyright Mercis bv, 1953-2016
d.
Illustratie Dick Bruna © copyright Mercis bv, 1953-2016
32
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Bijlage 2
Instructies en vragen
Welkom bij dit onderzoek. Voordat we u introduceren tot dit onderzoek willen
we graag wat vragen stellen over uw achtergrond.
Wat is uw geslacht?
Wat is uw leeftijd?
Welke van de volgende situaties is op u van toepassing?
• samenwonend;
• alleenwonend;
• ik ben een thuiswonend kind;
• anders, namelijk: …
Heeft u thuiswonende kinderen in de leeftijd t/m 17 jaar?
(Meerdere antwoorden mogelijk)
• ja, in de leeftijdscategorie 0-4 jaar;
• ja, in de leeftijdscategorie 5-11 jaar;
• ja, in de leeftijdscategorie 12-17 jaar;
• nee
Wat zijn de 4 cijfers van uw postcode?
Hoeveel kilometer rijdt u gemiddeld jaarlijks met een personenauto (bij
benadering)?
Hallo,
Fijn dat u wilt meewerken aan dit onderzoek! Dit onderzoek gaat over hoe
automobilisten zelf hun snelheid kiezen in alledaagse verkeerssituaties en
welke snelheid ze van andere automobilisten verwachten. We laten u een
aantal foto’s van verkeerssituaties zien. Stelt u zich voor dat u in een
personenauto in de richting rijdt waarnaar de foto is genomen. Onder de foto
staan 2 vragen die gaan over de verwachte snelheid van anderen en uw
eigen snelheid. Aan het eind wordt u gevraagd enkele algemene vragen in
te vullen. Bij elkaar duurt het invullen van de vragenlijst ongeveer 15
minuten. Bij voorbaat danken we u hartelijk voor uw deelname!
[Nieuw scherm]:
We beginnen met een aantal vragen om u te laten wennen. In de volgende
drie vensters staan deze vragen. Onder elke foto staan twee vragen. Deze
vragen worden bij elke nieuwe foto herhaald. Nadat u uw antwoorden heeft
ingevuld en op volgende heeft gedrukt, kunt u niet meer terug naar het
vorige scherm. U kunt nu door naar de drie testvragen.
Testvraag 1.1: Hoe snel denkt u dat de meeste automobilisten hier
zullen rijden bij mooi weer en weinig drukte?
Testvraag 1.2: Hoe snel zult u zelf hier rijden bij mooi weer en weinig
drukte?
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
33
Tot zover de drie testvragen, hopelijk bent u nu gewend. We beginnen nu
aan het echte onderzoek. Nadat u uw antwoorden heeft ingevuld en op
volgende heeft gedrukt, kunt u niet meer terug naar het vorige scherm. In
totaal zult u 32 foto’s te zien krijgen. De duur is dus afhankelijk van hoeveel
tijd u zelf nodig heeft om de foto te bekijken en uw antwoorden in te vullen.
Succes!
[De foto’s met vragen volgen]
De vragen over het beoordelen van verkeerssituaties zitten erop. Tot slot
zouden we nog enkele overige gegevens van u willen weten. Naar
verwachting heeft u hier niet langer dan 3 minuten voor nodig.
Rijdt u vaak in het soort straten dat op de getoonde foto's werd
afgebeeld?
1 = zeer zelden/nooit – 7 = zeer vaak/altijd
De volgende 12 vragen kunt u beantwoorden op de volgende
antwoordschaal:
− Helemaal mee eens;
− Tamelijk mee eens;
− Weet niet;
− Tamelijk mee oneens;
− Helemaal mee oneens;
− Niet van toepassing.
1.
Ik vind het leuk om op een kermis in attracties met actie te gaan
zoals een achtbaan.
2.
Diepzeeduiken trekt mij wel aan en zou ik wel een keer willen
proberen.
3.
Bergbeklimmen lijkt me een leuke sport, die ik zelf zou willen
beoefenen.
4.
Activiteiten waar veel risico’s aan vastzitten spreken mij niet
aan.
5.
Ik zou graag nog een keer willen gaan waterskiën.
6.
Het zou mij niets lijken om een lange zeereis te maken in een
kleine zeewaardige zeilboot.
7.
Ik vind het leuk om activiteiten te ondernemen, waar je sterke
zenuwen voor nodig hebt.
8.
Ik zou willen leren vliegen.
9.
Als ik daar de gelegenheid voor krijg, zou ik wel eens willen
parachute springen.
10. Als ik in zee zwem, let ik er altijd op dat ik heel dicht bij de kust
blijf.
34
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
11. Ik zou niet snel van een hoge duikplank af duiken.
12. Ik zou nooit proberen om van een steile berghelling af te skiën.
Hoe vaak heeft u de afgelopen twaalf maanden harder gereden dan de
maximumsnelheid binnen de bebouwde kom?
1 = nooit – 5 = (bijna) altijd
Heeft u de afgelopen twaalf maanden een boete voor te hard rijden
binnen de bebouwde kom ontvangen?
• nee;
• ja, aantal: …
Hoe acceptabel vindt u het dat een autorijder 20 km/uur harder rijdt dan
toegestaan binnen de bebouwde kom?
1 = onacceptabel – 5 = acceptabel
Tot slot: als u nog verdere opmerkingen over de zojuist ingevulde
vragenlijst wilt doorgeven, kunt u dat hier doen.
………………………………………………………………………………………
Dit is het einde van de vragenlijst. Hartelijk dank voor uw deelname! De
resultaten worden gebruikt voor een onderzoek van de SWOV (Stichting
Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid). De resultaten van het
onderzoek zullen in de toekomst te zien zijn op de site: www.swov.nl.
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
35
Bijlage 3
Toetsing vooraf en selectie van neutrale borden
Om mogelijke neutrale borden samen te stellen, zijn de volgende stappen
gezet. Om te beginnen zijn veertien productcategorieën gekozen: eten,
drinken, mode, kantoorartikelen, literatuur, sport, muziek, kunst, technologie,
gezondheid, reizen, steden/monumenten, natuur/landschap, bedrijven, plus
de beeldcategorie achtergronden/texturen.
Ten tweede is overwogen welke productcategorieën zo normaal mogelijk
gevonden zouden worden als ze langs de weg zouden worden getoond en
welke tevens zo min mogelijk associaties met snelheid of vertraging zouden
oproepen. Dit leverde een selectie van zes verschillende copyright-vrije
afbeeldingen/producten op: een Fanta-blikje, een Ice Tea-blik, een Coca
Cola-blik, een smartphone, een laptop, en een tandenborstel-emoticon.
Deze beelden zijn alle verkregen van www.pixabay.com.
Deze naar verwachting neutrale afbeeldingen zijn vervolgens feitelijk
getoetst op ‘neutraliteit’ door 35 personen in een online
vragenlijstonderzoek. Hen is gevraagd naar de associaties (open vraag) die
deze afbeeldingen oproepen en naar hoe vreemd men het zou vinden om
deze afbeeldingen op een bord langs de weg te zien staan (vijfpuntsschaal).
De gemiddelde leeftijd van deze personen was 36,5 jaar, waarvan 19
(54,3%) mannen en 6 (45,7%) vrouwen.
De afbeeldingen met het Coca Cola-blik (gemiddelde vreemdheidsscore 2,5)
Ice Tea-blik (score 2,5), Fanta-blik (2,7) en de smartphone (3,0) werden
minder vreemd gevonden dan de laptop (3,6) en de emoticon met
tandenborstel (4,2). Op basis van deze scores en op basis van de
associaties zijn deze vier afbeeldingen (Coca Cola, Ice tea, Fanta,
smartphone) gekozen als neutrale afbeeldingen voor het onderzoek. Geen
van de associaties had direct te maken met snelheid. Slechts één person
dacht aan kinderen bij het zien van een Fanta-blik. De vreemdheid-scores
en associaties zijn weergegeven in Tabel B.1.
36
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Afbeelding
Associaties (gescheiden door /)
Coca Cola
Score 2,5
vreemdheid
Fanta
Score 2,7
vreemdheid
Ice Tea
Score 2,5
vreemdheid
Smartphone
Score 3,0
vreemdheid
Laptop
Score 3,6
vreemdheid
Emotican /
Tandenborstel
Score 4,2
vreemdheid
dorst en energie / cola, blikje, drinken / fris zoet / Cola, Blikje / Suiker blikje / Prik –
Amerika – Lekker / Cola, rood / cola, blikje / Zoetigheid fris / Zoet / Frisdrank Suikers /
Limonade, blik, cola / cola dorst blikje / coca cola rood blikje / cola zoet / Cola, prik,
suiker / vies / blikje, rood, zoet, cola / blikje, cola / Cola prik getsie, cola /
dorst, warm, drinken / cola / Dorst cola zoet / Traditie, fris, zoet / Cola, foto / coca cola,
rood, blikje / rood, cola / rood, zwart, cola / schaduw blikje drinken / suiker, koolzuur,
kerstman / cola lekker / Cola / Cola, rood, taste the feeling / blik frisdrank coca cola
plezier zon / dorst, drank, oranje / fris fruit suiker / Fanta, Oranje / Suiker zoet / Dorst –
Fantasea - Coca Cola / Oranje, Fris, bruisend / fanta, blikje / Zoetigheid fris
dorstlesser / Blikje sinas / Sinas Cola / Sinas, blik, limonade / fanta sinas zomer /
oranje sinaasappel blikje / frisdrank zoet / Fanta, blikje, prik / suiker / blikje, oranje,
zoet / dorst, wespen, warm / Blikje, fanta, drinken / zoet, blikje, sinas / drinken, zoet,
dorst / fanta, frisdrank / Oranje sinaasappel dorst / Fris, afval, kinderen / Advertising,
suiker, ongezond / lekker, coca cola, oranje / drinken, blikje / oranje, prik, suiker /
buitenlands blikje drinken / sinas, suiker / sinas lekker dorst / Sinas, fanta / Oranje,
sinaasappel, prik, zoet / frisdrank blik sinasappel
fris en sprankelend / ijsthee, drinken, blikje / dorst fris / Lipton, Rare kleur / Suiker
blikje / Zomer – Dorst – Citroen / Water, verfrissend / ice-tea, reclame / Zoetigheid fris
/ Fris blikje / IceTea Zomer / Ice tea, limonade, blik / lipton ijsthee zomer / water blauw
blikje / thee koud / Lipton, zomer, citroen / Vies / blikje, water, blauw / reclame,
frisdrank / Blikje drinken ice tea / zoet, niet lekker / fris, / warm / dorst /
zwaartekracht!??! / Tijger energy groen / fris, afval, lekker / Reclame, ice tea
lipton, donker, mooi / lipton, blauw / thee, prik, goud / foto blikje drinken / citroen, ice
tea, bruin / ijsthee eehhmm / Ice tea, lipton / Ice tea, zoet, zomer / blik ice tea
modern en leuk / telefoon, mobiel, bellen / telefoon afleiding / iPhone, Oud iPhone /
WhatsApp – Apple – Smartphone / Mobiel, apps / apple, iphone, lelijk / Handig altijd
bij de hand hebben / Telefoon / Iphone Apple Telefoon / Smartphone, ihpone, slechte
prijs / kwaliteit / telefoon smartphone internet / mobiel appjes / smartphone merkloos /
iPhone, vervelend, iTunes / handig / perspectief_klopt_niet, iphone, apps / smart
phone, reclame / Telefoon apps appen / handig, telefoon, spelletjes / oude telefoon,
3d tekening / apple, telefoon, android / Iphone smartphone bellen / iphone, apps, duus
/ iphone, design, illustratie / telefoon, iphone / telefoon, apps / ring, telefoon, spelletje /
telefoon groot plomp
iphone, apple, bellen / iphone oud / Iphone, apple / Apple, vreselijk / smartphone
menu
rekenen werk / laptop, computer, gamen / werk druk / Samsung, Laptop, Oud / Laptop
wit / Apple – Laptop / Laptop, samsung / laptop, ubuntu / Laptop in de buurt
aanwezig? / Lap top wit / Laptop games Microsoft / Laptop, samsung, mooie kleur /
oude notebook gedateerd computer / sterrenregen laptop mooi / laptop lelijk / Laptop,
wit, hebben / laptop / laptop, lelijk_wit, samsung / laptop, klein / Laptop mooi wit /
laptop wit / stenentijdperk, rooksignalen, langzaam / oud, laptop / Chromebook micro
travel / laptop, hemel, noordpool / Linux, oud, lelijk / computer, laptop / laptop, wit /
laptop, star trek, email / kleine witte laptop
laptop, goedkoop, windows / mooie lucht / Computer, samsung / Laptop, samsung, dik
/ laptop samsung
poetsen en gaatjes / tanden poetsen, kies / gezondheid tanden / Tandenpoetsen, Blij /
Poetsen gtappig / Kinderen – Tandpasta – Tandarts / Tandarts, tandpasta /
tandenborstel, reclame / Belangrijk: tanden poetsen / Tanden poetsen / Tandpasta
gebit / Tandenpoetsen, zwart-wit, cartoon / comic / tandenpoetsen kinderen tandpasta
/ tandarts kies tandenborstel / kies poetsen / Tandarts, poetsen, gaatjes / tandarts
afspraak maken / tandpasta, clipart, stomme_smiley / tandarts, tandpasta / Tandarts
tandenborstel kies tand / vroeger, tandarts / gaatje, poetsen, / kies, stoel / Tandarts
beugel tandpasta / tandarts, voorlichting, kinderen / Tanden, tandpasta, tekening /
tandpasta, tandarts / tandenborstel, tand / tanden poetsen, wit / kies tandenborstel
tandpasta / tandenpoetsen, tandarts, kies / tandpasta / Tandenboetsen /
Tandenborstel, tandarts / Tandpasta, tandarts / tandpasta tandenpoetsen
Tabel B.1. Overzicht associaties per afbeelding.
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
37
Bijlage 4
Fotomateriaal
Geselecteerde afbeeldingen 30km/uur-wegen met en zonder Dick Bruna-bord en met neutraal bord
Slootdreef 30 km/uur Zoetermeer
38
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Tweede Stationsstraat 30 km/uur Zoetermeer
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
39
Leiwater 30 km/uur Zoetermeer
40
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Napelsgeel 30 km/uur Zoetermeer
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
41
Geselecteerde afbeeldingen 50km/uur-wegen met en zonder Dick Bruna-bord en met neutraal bord
Florasingel 50 km/uur Zoetermeer
42
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Juweellaan 50 km/uur Zoetermeer
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
43
Moeder Teresasingel 50 km/uur Zoetermeer
44
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Van Diestlaan 50 km/uur Zoetermeer
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
45
Voorbeelden van filler-items
Dreef 30 km/uur Deventer
Theresiastraat 50 km/uur Den Haag
46
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
Bijlage 5
Resultaten binnen-proefpersonenanalyse
Binnen-proefpersonenanalyse voor eigen snelheid
Source
Type III Sum
of Squares
df
Mean
Square
F
Sig.
Part. Eta²
Observed
Power*
279,010
1
279,010
22,310
0,000
0,022
0,997
0,469
1
0,469
0,038
0,846
0,000
0,054
1
2005,090
160,331
0,000
0,137
1,000
69,050
1
69,050
5,521
0,019
0,005
0,651
0,096
1
0,096
0,008
0,930
0,000
0,051
12643,521
1011
12,506
Geen/wel bord
Leeftijd x geen/wel bord
Dick Bruna vs. neutraal bord x
geen/wel bord
30 vs. 50 km * Geen/wel bord
30 vs. 50 x type bord x geen/wel
bord
Error
* Computed using alpha = 0,05
Estimated marginal means aanwezigheid bord
Mean
Std. Error
95% Confidence Interval
Lower Bound
Upper Bound
Zonder bord
45,430*
0,234
44,970
45,889
Met bord
42,968*
0,251
42,476
43,459
* Covariates appearing in the model are evaluated at the following values: Leeftijd = 45,71.
Binnen-proefpersonenanalyse voor snelheid anderen
Source
Type III Sum
of Squares
df
Mean
Square
F
Sig.
Part. Eta²
Observed
Power*
Geen/wel bord
73,985
1
73,985
5,784
0,016
0,006
0,671
Leeftijd x geen/wel bord
20,656
1
20,656
1,615
0,204
0,002
0,246
Dick Bruna vs. neutraal bord x
geen/wel bord
960,886
1
960,886
75,126
0,000
0,069
1,000
30 vs. 50 km * Geen/wel bord
1,581
1
1,581
0,124
0,725
0,000
0,064
30 vs. 50 x type bord x geen/wel
bord
2,712
1
2,712
0,212
0,645
0,000
0,075
12931,062
1011
12,790
Error
* Computed using alpha = 0,05
SWOV-rapport R-2016-10
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV – Den Haag
47