SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi
Народный комиссариат внутренних дел Narodný komissariat vnutrennih del (NKVD) | |
![]() NKVD logotipi | |
Agentlik haqida umumiy maʼlumot | |
---|---|
Tashkil etilgan | 10-iyul, 1934-yil |
Avvalgi agentliklar |
|
Tugatilgan | 15-mart, 1946-yil |
Oʻrnida tuzilgan agentliklar | |
Turi |
• Huquqni muhofaza qilish • Jandarmeriya • Chegara qoʻshinlari • Qamoqxona hokimiyati |
Yurisdiksiya | Sovet Ittifoqi |
Shtab kvartira(lar) |
11-13 ulitsa Bol. Lubyanka, Moskva, RSFSR, Sovet Ittifoqi |
Agentlik rahbarlari |
|
Yuqori turuvchi agentlik | Xalq Komissarlari kengashi |
Quyi agentliklar |
|
Ichki ishlar xalq komissarligi (ruscha: Наро́дный комиссариа́т вну́тренних дел, talaffuzi [nɐˈrod.nɨj kə.mʲɪ.sə.rʲɪˈat ˈvnut.rʲɪ.nʲɪx̬ dʲel]), qisqartmasi NKVD (НКВД ⓘ) Sovet Ittifoqining ichki ishlar vazirligi edi.
1917-yilda Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasining NKVDsi[1] sifatida tashkil etilgan agentlikka dastlab muntazam ravishda politsiya faoliyatini olib borish, mamlakat qamoqxonalari va mehnat lagerlarini nazorat qilish vazifasi yuklangan edi[2]. Tashkilot 1930-yilda tarqatib yuborildi. Funksiyalari boshqa idoralar orasida taqsimlandi. 1934-yilda Butunittifoq komissarligi sifatida qayta tashkil etildi[3].
OGPU (maxfiy politsiya tashkiloti) funksiyalari taxminan 1930-yilda NKVDga oʻtkazildi. Bu unga Ikkinchi Jahon urushi oxirigacha davom etgan huquqni muhofaza qilish faoliyati ustidan monopol huquqni berdi[2]. Bu davrda NKVD ham jamoat tartibini saqlash, ham maxfiy politsiya faoliyatini oʻz ichiga olgan[4]. NKVD siyosiy qatagʻondagi roli va Iosif Stalin davridagi „Katta tozalash“ni amalga oshirgani bilan mashhur. Bu davrda tashkilotni Genrix Yagoda, Nikolay Yejov va Lavrentiy Beriya boshqargan[5][6][7].
NKVD fuqarolarni sudsiz ommaviy qatl qildi, Gulag majburiy mehnat lagerlari tizimini yaratdi, u yerga mahbuslarni joylashtirdi va boshqardi. Tashkilot agentlari badavlat dehqonlarni qatagʻon qilishga javobgar edi[8][9]. Sovet chegaralarini himoya qilish va josuslik (siyosiy qotilliklarni oʻz ichiga olgan) ham tashkilot nazorati ostida edi.
1946-yil mart oyida barcha Xalq komissarliklari vazirliklar deb oʻzgartirildi. NKVD Ichki ishlar vazirligiga (MVD) aylandi[10].
Tarixi va tuzilmasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Semukhina, Olga B.; Reynolds, Kenneth Michael. Understanding the Modern Russian Police (en). CRC Press, 2013 — 74-bet. ISBN 978-1-4822-1887-9.
- ↑ 2,0 2,1 Huskey, Eugene. Russian Lawyers and the Soviet State: The Origins and Development of the Soviet Bar, 1917–1939 (en). Princeton University Press, 2014 — 230-bet. ISBN 978-1-4008-5451-6.
- ↑ Semukhina, Olga B.; Reynolds, Kenneth Michael. Understanding the Modern Russian Police (en). CRC Press, 2013 — 58-bet. ISBN 978-1-4398-0349-3.
- ↑ Khlevniuk, Oleg V.. Stalin: New Biography of a Dictator (en). Yale University Press, 2015 — 125-bet. ISBN 978-0-300-16694-1.
- ↑ Yevgenia Albats, KGB: The State Within a State. 1995, page 101
- ↑ Robert Gellately. Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe. Knopf, 2007 ISBN 978-1-4000-4005-6 p. 460
- ↑ Catherine Merridale. Night of Stone: Death and Memory in Twentieth-Century Russia. Penguin Books, 2002 ISBN 978-0-14-200063-2 p. 200
- ↑ Viola, Lynne. The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements. New York: Oxford University Press, 207.
- ↑ Applebaum, Anne. Gulag: A History. New York: Doubleday, 2003.
- ↑ Statiev, Alexander. The Soviet Counterinsurgency in the Western Borderlands (en). Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-0-521-76833-7.