W leju po bombie
![]() |
Ten artykuł został nominowany do wyróżnienia „Dobry Artykuł”. Weź udział w dyskusji na ten temat. |
Autor | |
---|---|
Typ utworu | |
Data powstania |
1992 lub 1993 |
Wydanie oryginalne | |
Język | |
Data wydania |
1993 |
W leju po bombie – opowiadanie fantastycznonaukowe Andrzeja Sapkowskiego opublikowane w 1993 z gatunku fantastyki militarnej[1][2] i politycznej[1][3], a także tzw. klerykal fiction[4] i politpunku[5][6]. W 1994 opowiadanie zostało nagrodzone Nagrodą Zajdla.
Akcja opowiadania dzieje się w tytułowym leju po bombie, w alternatywnej rzeczywistości. Polską rządzi Kuria, kraj jest najeżdzany przez paramilitarne oddziały litewskie. Bohaterami opowiadania są dzieci w drodze do szkoły.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Opowiadanie powstało dla nigdy niewydanej „antyklerykalnej” antologii o nieustalonym tytule, zaproponowanej w 1992[2][7]. Ukazało się w „Feniksie” (04 (20) 1993)[8][9] a także w tym samym roku było przedrukowane w skróconej wersji w „Magazynie Wileńskim”[5]. W 1997 było wznowione w fanzinie Gdańskiego Klubu Fantastyki „Czerwony Karzeł”[10] i fanzinie „Fahrenheit”[11]. Rok później opowiadanie ukazało się w białostockim magazynie „Kartki”[12]. Przez kilkanaście lat, od przynajmniej 2002,[a] opowiadanie było też dostępne na dawnej oficjalnej stronie Andrzeja Sapkowskiego (Sapkowski Zone); od 2017 jest dostępne na jego wersji archiwalnej[13][14].
Było także publikowane w kilku zbiorach opowiadań. W 2000 w Coś się kończy, coś się zaczyna[7], a w 2012 w Maladie i inne opowiadania[15].
W 1994 opowiadanie opublikowano w Czechach w antologii Tandaradei![16]. W 2016 ukazał się przekład serbski (U krateru od bombe) w ramach tłumaczenia zbioru Maladie... (Maladi i druge priče)[17].
W 2023 opowiadanie zostało bezpłatnie dostępne dla posiadaczy aplikacji „Nowej Fantastyki” w ramach akcji wspomagania Polskiej Akcji Humanitarnej na rzecz pomocy atakowanej przez Rosję Ukrainie[18].
Fabuła
[edytuj | edytuj kod]Akcja opowiadania dzieje się w tytułowym leju po bombie, w Suwałkach, w alternatywnej rzeczywistości, gdzie mieszkańcy po wybuchu w Czarnobylu stali się popromiennymi mutantami. Polską rządzi Kuria, grasują atakujące obcokrajowców bandy skinów, fragmenty kraju zostały przyłączone do Niemiec, a sama Suwalszczyzna jest miejscem starć paramilitarnych oddziałów litewskich („szaulisów”) z niemieckimi i amerykańskimi (podczas gdy wojska polskie pacyfikują Irak i Czechy). Bohaterami opowiadania są dzieci w drodze do szkoły[7][19][4][20].
Pewnego pechowego poranka główny bohater opowiadania przypadkowo wpada do leja po bombie. Dzień zaczyna się niefortunnie, gdy rozbija szklankę ze sztuczną szczęką ojca, a następnie próbuje ją odzyskać z odpływu. Bohater opisuje swoje codzienne życie w Suwałkach, gdzie jego ojciec jest bezrobotny po zwolnieniu z pracy za brak poszanowania dla symboli religijnych. Matka chłopca pracuje w niemieckiej fabryce. Wychodząc z domu, narrator zauważa, że miasto jest w stanie chaosu z powodu trwających walk. Przemierzając ulice, bohater staje się świadkiem starć zbrojnych. W powietrzu pojawiają się śmigłowce Mi-28, a pociski smugowe przecinają niebo. Chłopiec zastanawia się, kto może być zaangażowany w konflikt - Litwini, Niemcy, Amerykanie, czy może lokalne grupy przestępcze. Mimo że nie zna dokładnych przyczyn walk, jest świadomy, że miasto jest w stanie wojny, a sytuacja jest niebezpieczna. W chaosie narrator próbuje zachować spokój, włączając muzykę na swoim walkmanie i kontynuując drogę do szkoły. Mimo trwających walk i niebezpieczeństwa, chłopiec stara się trzymać swojej codziennej rutyny, idąc na lekcje pomimo otaczającego go konfliktu zbrojnego. Opowiadanie kończy się, gdy bohater dociera do szkoły, wciąż słuchając muzyki i starając się ignorować chaos wokół niego[13].
Analiza
[edytuj | edytuj kod]Maciej Parowski pisał o opowiadaniu, że jest to „fantastyka militarna i polityczna bliskiego zasięgu... jedno z wielu wyjść Sapkowskiego poza terytorium fantasy”[1]. Marek Szyjewski zaliczył je do „political/social fiction”[21]. Sam Sapkowski napisał o opowiadaniu, że: „jest jedynym moim opowiadaniem, o którym z całą pewnością można powiedzieć, iż nie jest to fantasy. Dzięki „Lejowi…” mogę więc z podniesionym czołem mówić o sobie: „autor science fiction”[2]. Rafał Ziemkiewicz w przedmowie do opowiadania w „Feniksie” zaliczył je jako należące do politpunku (gatunku nawiązującego do historii najnowszej i przedstawiającego polskie realia i rzeczywistość w „punkowy sposób”); tak samo zrobił to anonimowy przedmówca w „Magazynie Wileńskim”[5]. Klasyfikację tę Adam Mazurkiewicz uznał jednak za zbędną „terminologiczną nadprodukcję wewnętrznej krytyki powstającej w obrębie i na potrzeby fandomu”; sam zaś podkreślił, że Sapkowski wykorzystał konwencję science-fiction by uatrakcyjnić opowiadanie o charakterze przygodowym[22].
Jan Ratuszniak opisał tematykę opowiadania jako ostrzeżenie przed wzrostem nacjonalizmu w Polsce i na świecie, a także brakiem postaw obywatelskich[19]. Tomasz Pacyński podobnie zauważył, że „w tekście widać stosunek autora do ksenofobii, do ludzkiej małości i głupoty”, nazywając je „moralitetem o wolności jednostki. O przyzwoitości w paskudnych czasach”[23].
Opowiadanie zawiera też motywy antyklerykalne (było pisane dla nigdy niepowstałej antyklerykalnej antologii tematycznej); negatywnie przedstawieni są niektórzy wierzący drugoplanowi bohaterowie (ojciec bohaterki, ksiądz)[2][24]. Marek Oramus wśród tych motywów w opowiadaniu wymienił „wizję Polski uciskanej przez Kościół”, wszechwładzę kleru („kuria może wszystko, więc pacyfikuje kraj ideologicznie”) i wykazywanie „jakim niebezpieczeństwem grozi uległość wobec Kościoła... jak przerost księżych interwencji źle wpływa na wolność jednostki oraz życie prywatne obywateli”[4].
Postać najeżdżającego Polskę litewskiego generała Żeligauskasa jest ironicznym nawiązaniem do postaci polskiego generała Lucjana Żeligowskiego[19]. Innym nawiązaniem do historii jest ulica imienia Eligiusza Niewiadomskiego, zabójcy prezydenta Narutowicza[7].
Odbiór
[edytuj | edytuj kod]W 1994 opowiadanie zostało nagrodzone Nagrodą Zajdla[18].
Maciej Parowski ocenił opowiadanie jako „znakomite”[8] i „pyszne”[1]. W 2001 Mariusz Cieślik, recenzując zbiór opowiadań Sapkowskiego uznał to opowiadanie za jeden ze słabszych tekstów tam zamieszczonych, pisząc: „Jak na mój gust, za dużo w tym tekście niezbyt śmiesznych dowcipów”[7]. Przeciwną opinię miał Tomasz Pacyński, recenzując w tym roku ten sam tom, pisząc: „prawdziwą perłą, dla której samej warto zbiór kupić, jest opowiadanie »W leju po bombie«”, oceniając opowiadanie jako dalej aktualne[23]. Z tym jednak w 2009 nie zgodził się Artur Chruściel, pisząc o opowiadaniu, że „urodziło się ono z obaw i diagnoz, które od dawna są już – odpowiednio – martwe i nieaktualne”, równocześnie chwaląc je od innych stron („napisane brawurowo... znakomity efekt łączenia ironii, humoru i tematów poważnych”)[25]. Podobnie Marek Oramus już w 1995 uznał tematykę antyklerykalną (klerykal fiction) z wczesnych lat 90. za „sfalsyfikowaną i wtrąconą w niebyt przez rzeczywistość”, ale także chwalił opowiadanie z zastrzeżeniem, że będzie ono pamiętane „nie dla walorów intelektualnych”, ale ponieważ „takiego języka, takiego stężenia gagów, takiego ładunku groteski... nie widziało się dotąd w krajowej SF”[4]. Oramus wrócił do tego opowiadania w 2019, pisząc, że „Narracja skrzy się od dowcipnych szczegółów i paradoksów, ale lektura wywołuje spore przygnębienie: znowu wojna, prawda że lokalna, acz bez żadnego składu ni ładu, jak to na polskiej ziemi. Sapkowski rysuje momentami grubą kreską, ukazując paranoiczną wegetację miejscowej ludności, chowającej się przed kulami i mającej kłopoty z określeniem własnej tożsamości narodowej”[20].
Według Oramusa, opowiadanie Sapkowskiego zainspirowało opowiadanie Piotra Goćka Jak utopiliśmy Hana Solo z antologii Przedmurze (2016) dziejące się w tym samym rejonie, czasie i mające wiele podobnych wątków[20].
W 1998 Marek Szyjewski w magazynie „Kartki” poświęcił temu opowiadaniu krótki esej pt. Bomba fantazji. Zrecenzował je pozytywnie, pisząc o nim, że ma „szczególny urok” i zawiera „trochę... magii”[21].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Opowiadanie było zamieszczone na oficjalnej stronie Andrzeja Sapkowskiego, sapkowski.pl. Strona obecnie nie działa (ostatnia wersja zarchiwizowanej strony głównej sapkowski.pl w Internet Archive pochodzi z 2017 roku). Strona z opowiadaniem została ostatni raz zarchiwizowana w 2014 roku; nie posiada daty, najstarszy zarchiwizowany komentarz na niej ma datę z 2002 r.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d Maciej Parowski , Wasz cyrk, moje małpy. Chronologiczny alfabet moich autorów. Tom 1, Wydawnictwo SQN, 24 sierpnia 2021, ISBN 978-83-8129-388-4 [dostęp 2023-12-30] (pol.).
- ↑ a b c d Andrzej Sapkowski , Przedmowa: W leju po bombie – wstęp, [w:] sapkowski.pl [online], Andrzej Sapkowski [dostęp 2023-12-30] [zarchiwizowane z adresu 2014-10-22] (pol.).
- ↑ Przemysław Czapliński , Piotr Śliwiński , Literatura polska 1976-1998: przewodnik po prozie i poezji, Wyd. Literackie, 1999, s. 263, ISBN 978-83-08-02857-5 [dostęp 2023-12-30] (pol.).
- ↑ a b c d Marek Oramus , Piąte piwo: Klerykal, czyli los kleryka, „Fenix” (1), 1995, s. 185-186 .
- ↑ a b c W leju po bombie, „Magazyn Wileński” (13), 1993, s. 20 .
- ↑ Rafał A. Ziemkiewicz , W leju po bombie (przedmowa), „Feniks”, 04 (20), 1993, s. 136 .
- ↑ a b c d e Mariusz Cieślik , Coś się kończy, coś się zaczyna, Sapkowski, Andrzej [online], wyborcza.pl, 14 lutego 2001 [dostęp 2023-12-30] .
- ↑ a b Piotr Marecki , Pospolite ruszenie: czasopisma kulturalno-literackie w Polsce po 1989 roku. Rozmowy z redaktorami, Korporacja Halart, 2005, s. 116, ISBN 978-83-89911-31-5 [dostęp 2023-12-30] (pol.).
- ↑ Fenix 04 (20) 1993, [w:] encyklopediafantastyki.pl [dostęp 2023-12-30] .
- ↑ Piotr Cholewa , Śląski Klub Fantastyki, „Śląskie Studia Polonistyczne”, 13 (1), 2019, DOI: 10.31261/ssp.2019.13.13, ISSN 2353-0928 [dostęp 2023-12-30] .
- ↑ A. Mason , Fahrenheit nr 2 [online], Fahrenheit [dostęp 2023-12-30] (pol.).
- ↑ Kartki [Białystok], 1998, nr 17 s. 61-69
- ↑ a b Andrzej Sapkowski , Opowiadanie: W leju po bombie, [w:] sapkowski.pl [online], Andrzej Sapkowski [dostęp 2023-12-30] [zarchiwizowane z adresu 2014-10-22] (pol.).
- ↑ W Leju Po Bombie – Andrzej Sapkowski Zone by John MacKanacky [online], web.archive.org, 26 października 2020 [dostęp 2024-09-03] [zarchiwizowane z adresu 2020-10-26] .
- ↑ Andrzej Sapkowski [online], andrzejsapkowski.pl [dostęp 2023-12-30] .
- ↑ Fahrenheit nr 55: Martin Králik - Jak trzech polskich Andrzejów napadło byłą Czechosłowację [online], fahrenheit.net.pl [dostęp 2023-12-30] .
- ↑ Estera Sobalkowska. Bibliografia przekładów literatury polskiej w Serbii w 2016 roku. „Przekłady Literatur Słowiańskich”. 8 (2), 2017. (pol.).
- ↑ a b Adrian Turzański , W leju po bombie | Nowa Fantastyka ze wspaniałą inicjatywą [online], Kawerna – fantastyka, książki fantastyczne, fantasy, 22 marca 2022 [dostęp 2023-12-30] (pol.).
- ↑ a b c Jan Ratuszniak , Ocena przemian społecznych i ekonomicznych lat 90. XX w. w twórczości Kira Bułyczowa i Andrzeja Sapkowskiego, [w:] Elżbieta Tomasi-Kapral, Dorota Utracka, Między nostalgią a ironią: pamięć reżimu komunistycznego w dialogu międzykulturowym, s. 183 .
- ↑ a b c Marek Oramus , Fantastyczne wizje przyszłości Polski [online], Rzeczpospolita, 11 października 2019 [dostęp 2023-12-31] (pol.).
- ↑ a b Marek Szyjewski. „Bomba fantazji”. Kartki [Białystok], 1998 nr 17 s. 70
- ↑ Adam Mazurkiewicz: Nowe (?) odsłony fantastyki zaangażowanej. W: Wiktor Gardocki, Dariusz Piechota: Powroty do przeszłości. Literatura i kultura lat 80. i ich współczesna recepcja. Wydawnictwo Temida 2, 2022, s. 83-113. ISBN 978-83-67169-12-7. [dostęp 2024-01-19].
- ↑ a b Archiwum FiF: Tomasz Pacyński - "Coś się kończy, coś się zaczyna" [online], fahrenheit.net.pl [dostęp 2023-12-30] .
- ↑ Magdalena Lisiecka , Przykłady uprzedzeń i stereotypów w fantastyce wobec chrześcijan [online], Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, 2020 .
- ↑ Esensja: ‹Najlepsze polskie opowiadania fantastyczne – suplement› – Artur Chruściel, Jakub Gałka, Michał Kubalski, Mieszko B. Wandowicz, Konrad Wągrowski [online], Esensja.pl [dostęp 2023-12-30] (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Kartki [Białystok], 1998 nr 17 s. 61–70
- Magazyn Wileński, 1993 nr 13 s. 20–23, nr 14 s. 20–23, nr 17 s. 21–24
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Opowiadanie na stronie Sapkowski Zone (link do ostatniej działającej wersji zarchiwizowanej, z 2014 r.)
- Opowiadanie na wersji archiwalnej strony Sapkowski Zone