ئافریکا
ئافریکا (ب لاتینی: ئافرجا)، پشتی ئاسیایێ پارزەمینا دویەمئا هەری مەزنئوو پارزەمینا دویەمئا هەری قەرەبالخێ جیهانێ یە.ئا فریکا ب قاسی 30.3 ملیۆن کم² کو گراڤێن جیران ژی تێ دە یە، ژ %20 ژ رووەردا بەژاهیا جیهانێئوو %6 ژ رووبەرا تەڤاهیا جهانێ پێک تینە. ل گۆری دانەیێن سالا 2021ێ ب نفووسا 1.4 ملیار کەسێ ژ سەدی 18 نفووسا مرۆڤی یا جیهانێ پێک تینە.[1] ل گۆری دانەیێن سالا 2012ان دە نفووسائا فریکایێ ل گۆری پارزەمینێن دنئێ ن جیهانێ نفووسا هەری جوانترینئە کو تەمەنێ ناڤین 19.7ئە . ل گۆری دانەیێن هەمان سالێ تەمەنێ ناڤینی یا ل سەرانسەرێ جیهانێ 30.4ئە .[2] ل گەل جووربەجوور چاڤکانیێن دەولەمەندێن خوەزایی،ئا فریکا پارزەمینا هەری فەقیرێ جیهانێ یە کو ل گۆری نفووسێ پشتێ ئۆکیانووسیایێ دویەم پارزەمینا هەری فەقیرێ جیهانێ یە. زانیاران ڤێ یەکێ ب فاکتۆرێن جهێرەنگ ڤە گرێددن کو ناڤ دە ەردنیگاری، اڤهەوا، ەشیرتی، کۆلۆنیالیزم، شەرێ سار، نەۆکۆلۆنیالیزم، نەبوونا دەمۆکراسیێئوو گەندەلی هەنە.[3] تەڤی ڤێ کۆمبوونا کێمئا دەولەمەندیێ، بەرفرەهبوونائا بۆری یا ڤێ داویێئوو نفووسا مەزنئوو جوانئا فریکایێ د چارچۆڤەیەک گەردوونی یا بەرفرەه دە دکە بازارەکئا بۆری یا گرینگ.
ئافریکا | |
---|---|
![]() | |
21°05′38″بک 7°11′17″ره / 21.09375°بک 7.1881°ره | |
پێک تێ ژ |
|
رووەرد | |
نفووس | 1.200.000.000 (2016) ![]() |
ساەت | |
![]() | |
بگوهێرە - ویکیدانەیێ بگوهێرە![]() |
پارزەمین لئا لیێ باکور ب دەریایا ناڤین، لئا لیێ باکورێ رۆژهلات ب بەژاهیا سوەزێئوو دەریایا سۆر، لئا لیێ باشوورێ رۆژهلات ژئا لیێ ئۆکیانووسا حندیئوو لئا لیێ رۆژاڤا ژی ژئا لیێ ئۆکیانووسائا تلانتیکێ ڤە دۆرپێچکری یە. پارزەمین ماداگاسکارئوو ئا رشیپەلێن (کۆمگراڤ) جهێرەنگ ڤەدهەوینە. ل پارزەمینێ 54 دەولەتێن سەروەری کو ب تەڤاهی هاتنە ناس کرن، هەشت باژارئوو گراڤێن کو بەشەک ژ دەولەتێن نە-افریکی نەئوو دو دەولەتێن سەربخوە یێن دە فاجتۆ یێن ب سنۆرئا ن نە ناسکری نە، هەنە.ئە ڤ هەژمار مالتائوو سیسیلیا، کو ژ هێلا ژەۆلۆژیک ڤە بەشەک پارزەمینائا فریکایێ نە، ڤەدهەوینە. جەزاییر ژ هێلا رووبەرێ ڤە وەلاتێ هەری مەزنئێ ئا فریکایێ یەئوو نیژەریا ژی ژ هێلا نفووسێ ڤە وەلاتێ هەری مەزنێئا فریکایێ یە. وەلاتێنئا فریکی ب دامەزراندنا یەکیتیائا فریکایێ کو ناڤەندا وێ ل ئاددسئا بابایێ یە، ب هەڤ رە هەڤکاریێ دکن.
ئافریکا ل سەرئە کڤاتۆرئوو مەریدیەنێ دەسپێکێ جه دگرە.ئا فریکا یەکانە پارزەمینئە کو ژ هەرێمێن گەرمئێ ن باکور (ژ هەرێمێن نەرمئێ ن بەر ب هەرێمێن نەرمئێ ن باشور ڤە) بەرب هەرێمێن باشوورێ گەرم ڤە درێژ دبە.[4] پرانیا پارزەمینێئوو وەلاتێن پارزەمینێ ل نیڤکادا باکور نئوو ب بەشەکە گرینگئوو هەژمارەک وەلاتێن پارزەمینێ ل نیڤکادا باشوور ن. پرانیا پارزەمینێ ل هەرێمێن ترۆپیکان دە یە کو ژ خەینی بەشەکی مەزن ژ ساهرایا رۆژاڤا، جەزاییرئوو مسر سەرێ باکورێ مۆریتانیایێئوو تەڤاهیا هەرێمێن فاسێ، جەوتا، مەلللائوو توونس ل ژۆر، ل سەر کەلوویا کێڤژالێ، ل هەرێما نەرمئا باکور جه دگرن. لئا لیێ دنئێ پارزەمینێ، باشوورێ نامیبیا، باشوورێ بۆتسوانا، بەشێن مەزنئێ نئا فریکایا باشوور، تەڤاهیا هەرێمێن لەسۆتهۆئوو ئەسواتینیئوو هەرێمێن باشوورئێ ن مۆزامبیکێئوو ماداگاسکارێ ل ژێر، ل کەلوویا کارێ، ل هەرێما نەرمئا باشوور جه دگرن.
ژ بەر کو پارزەمین هەری کێم ژ وندابوونا مەگافاونا پلەیستۆسەنێ ب باندۆر بوویە،ئا فریکا د وارێ بیۆلۆژیکێ دە پارزەمینەکی پر دەولەمەندە کو جورەیێن هەری زێدە یێ مەگافاونا لێ هەنە.[5] لێبەلێ د هەمان دەمێ دەئا فریکا ب گرانی ژ گەلەک پرسگرێکێن ژینگەهێ ب باندۆر بوویە کو د ناڤ دە چۆلبوون، کێم بوونا دارستانانئوو کێمبوونائا ڤێ هەیە. تێ پایین کوئە ڤ فکارێن هاویردۆرێ یێن دۆمدار خرابتر ببن ژ بەر کو گوهەزتنائا ڤهەوا باندۆرێ لئا فریکایێ دکە. پانەلا گوهەرتنائا ڤهەوایێ یا ناڤدەولەتی یا نەتەوەیێن یەکبوویی،ئا فریکایێ وەکی پارزەمینا کو هەری زێدە کو ژ بەر گوهەرینائا ڤهەوایێ د خەتەرناکێ دە یە، دەستنیشان کریە.[6]
وەلاتێنئا فریکایێ
دەستکاری- ئافریکایا باشوور
- ئانگۆلا
- بێنین
- بۆتسوانا
- بورکینا فاسۆ
- بوورووندی
- جەزایر
- جیبووتی
- چاد
- ئەریترەا
- ئەتیۆپیا
- گابۆن
- گامبیا
- گانا
- گینێ
- گینێ-بسساو
- گینێیا رۆژبەندی
- حەبەشیستان
- کامەروون
- کەنیا
- کۆمارائا فریکایا ناڤەند
- کۆمارا کۆنگۆیێ
- کۆمارا دەمۆکراتیکئا کۆنگۆیێ
- کۆمۆر
- لەسۆتۆ
- لیبەریا
- لیبیا
- مالاوی
- مالی
- مارۆکۆ
- مسر
- ماداگاسکار
- مۆریتانیا
- مۆزامبیک
- نامیبیا
- نیژەر
- نیژەریا
- پەراڤێ درانفیل
- رواندا
- ساهرایا رۆژاڤا
- سەنەگال
- سەررا لەۆنە
- سۆمالیا
- سوودان
- سوازیلاند
- تانزانیا
- تۆگۆ
- توونس
- ئووگاندا
- زامبیا
- زیمبابوە
- سوودانا باشوور
چاڤکانی
دەستکاری- ^ "وۆرلد پۆپولاتۆن پرۆسپەجتس - پۆپولاتۆن دڤسۆن -ئو نتەد ناتۆنس". پۆپولاتۆن.ون.ۆرگ. رۆژا گهشتنێ 14 چریا پێشین 2023.
- ^ "ئافرجان یۆوته، Iننۆڤاتۆنئا ند تهە جهانگنگ سۆجەتی". حوففپۆست (بئی نگلیزی). 11ئی لۆن 2013. رۆژا گهشتنێ 14 چریا پێشین 2023.
- ^ جۆللەر، پاول; گونننگ، ژان وللەم (1 تەباخ 1999). "وهی حاسئا فرجا گرۆون سلۆولی؟". ژۆورنالئۆ فئە جۆنۆمج پەرسپەجتڤەس (بئی نگلیزی). 13 (3): 3–22. دۆ:10.1257/ژەپ.13.3.3. Iسسن 0895-3309.
- ^ "ئافرجا | ڤسوال گەۆگراپهی". وەب.ارجهڤە.ۆرگ. 24 نیسان 2011. ژئۆ ریژینالێ هاتئا رشیڤکرن. رۆژائا رشیڤکرنێ: 24 نیسان 2011. رۆژا گهشتنێ 30 چریا پێشین 2023.
{{جتە وەب}}
: جس1 مانت: بۆت:ئۆ رگنالئو رل ستاتوسئو نکنۆون (لینک) - ^ ستودەس، تهەئا فرجا جەنتەر فۆر ستراتەگج. "ئافرجان بۆدڤەرستی لۆسس راسەس رسک تۆ حومان سەجورتی". ئافرجا جەنتەر فۆر ستراتەگج ستودەس (بئی نگلیزیائا مەریکی). رۆژا گهشتنێ 14 چریا پێشین 2023.
- ^ "19.3.3 رەگۆنال ڤولنەرابلتەس -ئا ر4 وگII جهاپتەر 19:ئا سسەسسنگ کەی ڤولنەرابلتەسئا ند تهە رسک فرۆم جلماتە جهانگە". وەب.ارجهڤە.ۆرگ. 12ئا دار 2013. ژ ۆریژینالێ د 12ئا دار 2013 دە هاتئا رشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 30 چریا پێشین 2023.