ISSN 2359-6910
https://revistas.ufrj.br/index.php/lh/
ARTIGO
Recebido em 19 de março de 2020
Aprovado em 21 de maio de 2020
A singularidade do discurso
trobadoresco de Alfonso X
The singularity of Alfonso X’s troubadour discourse
DOI: https://doi.org/⒑24206/lh.v6i⒉32756
Esther Corral Díaz
Profesora Titular de Filoloxía Románica da Universidade de Santiago de
Compostela (España) é autora e editora de diversas monografías científicas e
de máis dunha trintena de artigos e, ademais, investigadora principal de
diferentes proxectos de ámbito nacional (o último https://
www.vocesdemujeresmedievales.com/gl/). As súas pesquisas céntranse nas
tradicións literarias románicas medievais, na lírica galego-portuguesa e nos
estudos de xénero na Idade Media. Vid. http://www.usc.es/filrom/staff/
esther-corral-diaz/.
E-mail: esther.corral@usc.es
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0199-0790
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
RESUME
No presente traballo destácase o cancioneiro profano de Alfonso X como a produción máis persoal do
monarca, no que se pode percibir a voz propia dun trobador que se acomoda aos canons da tradición
trobadoresca europea, ao mesmo tempo que se erixe en cabeza visible dunha corte que se consolida
como o espazo más dinámico da lírica trobadoresca peninsular. Para iso analízase o labor de acollida da
corte alfonsí das correntes literarias foráneas que logo traslada a súa propia obra, as circunstancias que
explican que a súa poética sexa escrita en galego, e as particularidades do seu cancioneiro
trobadoresco. O corpus presenta unha complexa tradición manuscrita e uns problemas codicolóxicos,
que suscitan aínda hoxe debates entre a crítica (como a fixación e establecemento dos textos). O
estudo das súas cantigas mostra que o discurso trobadoresco alfonsí sobresae polo dominio do autor
das técnicas marcadas pola escola, así como pola aguda e persoal percepción da sociedade e dos
acontecementos históricos do momento.
Palabras clave: Literatura Medieval. Lírica galego-portuguesa. Filoloxía Románica. Estudos
Medievais. Alfonso X.
ABSTRACT
As we aim to show in this paper, Alfonso X’s profane songbook stands out as his most personal
production: in it, we can perceive the distinctive voice of a troubadour who adjusts himself to the
European troubadour tradition’s canons, while at the same time emerging as the visible head of a
court that consolidates itself as the most dynamic space of the Peninsular troubadour lyric. For this
purpose, we analyze how Alfonso’s court accepted and opened itself to foreign literary currents that
will soon influence his own work, the circumstances that explain why his poetry was written in
Galician, and the singularities of his troubadour songbook. The latter presents a complex manuscript
tradition and certain codicological problems, which till today raise debates among the critics, such as
the establishment of its corpus. The study of his songs shows that Alfonso’s troubadour discourse stands
out due to the Author’s mastery of the school techniques and to his acute and personal perception of
the society and the historical events of his time.
Keywords: Medieval Literature. Galician-Portuguese Lyric. Romance Philology. Medieval Studies.
Alfonso X.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
428
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
Introdución1
A transcendencia da obra profana de Alfonso X no ámbito das letras europeas é parangonable a
figuras da transcendencia de Dante, en tanto que ambos foron poetas e, ao mesmo tempo, autores
decisivos en abrir novas canles literarias en linguas vernáculas2. O proxecto político e cultural que leva
a cabo o rei de Castela e León e a súa inxente produción agachan a consideración que o seu corpus
trobadoresco debería alcanzar, como parte destacada e persoal do seu legado e, ao mesmo tempo,
como un conxunto textual significativo e preponderante no repertorio da lírica galego-portuguesa
medieval. Neste sentido, Xosé Filgueira Valverde inauguraba o curso académico 1984-1985 da Real
Academia de la Historia cun discurso titulado Alfonso X, poeta profano cualificando a poesía composta
polo monarca como “la más personal y reveladora de su espíritu y de sus estados de ánimo” (1987, p.
6). Esta singularidade é a que queremos salientar neste artigo, posto que, a diferencia do resto da obra
alfonsí na que intervén un grupo de colaboradores, o cancioneiro profano reflicte a capacidade
creadora do monarca e o seu oficio literario. O rei non está dirixindo o scriptorium, como acontece no
resto do seu acervo histórico, lexislativo, científico e incluso literario (Cantigas de Santa María), senón
que é o propio Alfonso o que compón un valioso conxunto de cantigas que se insiren na poética
trobadoresca peninsular, que contaba naquela época cunha consolidada tradición lírica.
O estudo do cancioneiro profano alfonsí iníciase co achegamento de De Lollis en 1887 á
fixación da autoría dos textos do corpus conservado nos manuscritos Biblioteca Nacional (B) e da
Biblioteca Vaticana (V) (DE LOLLIS, 1887)3. A partir de aquí, as investigacións publicadas sobre a
obra profana alfonsí foron completando as múltiples faces que presentaba, aínda que actualmente
quedan aínda cuestións abertas e problemáticas por dilucidar. O estado de conservación (en moitas
ocasións fragmentario) e a precaria transmisión dalgúns dos textos dificultan a súa interpretación e
incluso a súa edición. Por iso, a edición particular do seu cancioneiro demorouse en relación con
outros autores (de menor relevancia). Durante un longo espazo de tempo as edicións das cantigas de
amor e de amigo de J. J. Nunes e a das cantigas de escarnio de M. Rodrigues Lapa foron as que deron
1
Este traballo forma parte do Proxecto de Investigación PID2019-108910GB-C22, financiado polo Ministerio de de
Ciencia e Innovación do Goberno de España. Unha primeira versión do mesmo foi presentado como relatorio no
Seminario “Afonso X, o Sabio: cronista e protagonista do seu tempo” (Santiago de Compostela, 26-28 de xuño de
2017), organizado pola Profª Elvira Fidalgo Francisco.
2
D’AGOSTINO, 2001, p. 738-739.
3
Para a cita dos diferentes artigos de Cesare De Lollis acerca do cancioneiro alfonsí, remitimos á sección bibliográfica
de PAREDES, 2019, p. 369-391.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
429
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
a coñecer os textos alfonsís (ademais de lecturas individuais publicadas por S. Pellegrini) 4 ata a
publicación da edición monográfica por parte de Juan Paredes no ano 20015.
Non se pode obviar o carácter bifronte da súa lírica, posto de relevo pola crítica
(BERTOLUCCI, 1993, p. 40), capaz de compoñer cantigas laicas de tipo amoroso e cantigas
relixiosas (Cantigas de Santa María), a carón de textos satíricos cargados do vituperio máis descarnado,
lacerante e incluso obsceno. Téñase en conta, ademais, que o cancioneiro amoroso conservado, a
pesar de ser bastante exiguo, reflicte a poética cultivada máis alá dos Perineos en linguas vernáculas e,
sobre todo, un notable dominio das pautas trobadorescas por parte do monarca. Por outra parte, o
repertorio satírico eríxese como un dos máis importantes (e persoais) da lírica peninsular, non só polo
número de cantigas de escarnio copiadas nos cancioneiros (a súa colección de escarnio é a máis
voluminosa do corpus galego-portugués), senón tamén polo habelencia demostrada nos diferentes
tipos de sátira (invectiva persoal, sátira burlesca, sátira grotesca e ironía). A isto hai que engadir que os
seus textos representan unha testemuña da dinámica actividade literaria da súa corte e transmiten unha
aguda e persoal percepción da sociedade e dos acontecementos históricos do momento, nunha época
especialmente convulsa e da que o propio rei foi protagonista. A variedade temática das sátiras e o
cultivo das modalidades dialogadas destacan con voz propia na tradición da lírica galego-portuguesa.
É preciso lembrar, neste sentido, que o período máis dinámico de cantigas de escarnio e tençons
concéntrase no espazo do seu círculo, tanto pola composición de textos como pola conformación de
diferentes ciclos temáticos6.
1. A corte alfonsí
Non se pode entender o cancioneiro trobadoresco de Alfonso X sen ter presente o espazo
cultural que o monarca promove ao seu redor. A súa corte foi o centro da actividade poética
peninsular máis relevante do século XIII (1252-1284) e o de maior esplendor da lírica galegoportuguesa, unha protección rexia que caracteriza o dominio galego-portugués. Alfonso X crea e
promove un lugar de encontro de poetas, no que se daban a coñecer os textos que se escoitaban polas
diferentes cortes europeas, fundamentalmente occitanas, recalando no reino de Castela un extenso
elenco de trobadors occitanos durante períodos máis ou menos extensos. Os máis coñecidos foron tres:
o xenovés Bonifaci Calvo, que compón dúas cantigas en galego-portugués e un sirventés trilingüe
4
As referencias concretas destas compilacións poden consultarse en BERTOLUCCI, 1993. Sobre os problemas de
edición destes textos, cf. GONÇALVES, 2016 [1999], p. 339-354.
5
Volume reeditado posteriormente, en 2010 (edición que seguimos para a cita das cantigas de Alfonso X), cf.
PAREDES, 2010.
6
Sobre as cantigas de escarnio cf. LOPES, 1998, e sobre os xéneros dialogados cf. CORRAL, 2013, p. 50-51.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
430
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
(occitano, galego-portugués e francés) e que dedica ao rei seis cansós e tres sirventeses, o catalán
Cerverí de Girona (autor dun descort tamén plurilingüe en “sis lengatges” seguindo o anterior modelo)
e o aquitano Guiraut Riquier. Con este último mantivo posiblemente a relación máis prolongada no
tempo (1269-1270 e 1280-1281) e recibiu a especial homenaxe a través da Supplicatio al rey de Castela
per lo nom del juglars (D’AGOSTINO, 2001, p. 777-781)7. A estes súmanse outros trobadors como
Guilhelm de Montanhagol, Raimon de Tors, Bertran d’Alamanon, Paulet de Marselha, N’At de Mons
ou Bartolome Zorzi. Ao mesmo tempo, Alfonso X participa nun debate occitano-galego sobre tema
escatolóxico con un tal Arnaldo (identificado con Arnaut Catalan) na tençon -Sinner, ...us vein querer.
Ademais de centro de acollida de autores transpirenaicos, a corte alfonsí establécese como lugar
privilexiado para o encontro de trobadores peninsulares que escribían en galego-portugués como
Pero da Ponte, Afons’Eanes do Coton, Fernan Velho, Martin Soarez, Roi Queimado, Pedr’Amigo de
Sevilla, Gonçal’Eanes do Vinhal, Pero Garcia Burgalés, Johan Garcia de Guilhade, Gil Perez Conde,
Johan Airas de Santiago ou Airas Nunez, e consolídase como o círculo máis vivo e activo da escola
galego-portuguesa. Nela produciranse intercambios literarios de diferente tipo destacando en
particular nesas relacións intertextuais a composición de tenções e partimens.
As alusións directas a Alfonso X recollidas na obra dos trobadores do seu círculo son de carácter
positivo e escasas, como cabe esperar dunha corte rexia8. Apenas se rexistran cantigas que cuestionen o
bo fazer do monarca. Gil Perez Conde en varias das súas composicións parece referirse ás
reivindicacións de nobres nas loitas da fronteira adoptando o punto de vista dos rebeldes, aínda que en
realidade subxace nestas críticas a ironía e o xogo de equívocos, moi propios do contorno alfonsí.
2. Cronoloxía e relación con Galicia
A datación da composición da maior parte da obra profana adoita ser fixada no período de
Alfonso infante, isto é, antes de 1252 (data da coroación como rei de Castela e León), aínda que certos
textos serían claramente escritos despois, posto que fan referencia a acontecementos sucedidos cando
exercía como monarca, como o escarnio que recolle a tensión coa Curia romana pola elección do
7
A Supplicatio é respondida na Declaratio, pronunciada polo rei, pero composta polo mesmo Riquier (BERTOLUCCI,
1966). No cancioneiro do trobador narbonense está presente a figura de Alfonso X e determinados acontecementos
sucedidos no seu reinado. O sirventés Qui·m disses, non a dos ans, composto en 1276 (no intermedio, polo tanto, das
dúas estadías mencionadas), parece facer referencia á problemática xurdida trala morte do primoxénito, o infante
Fernando de la Cerda, na corte de Castela e León. Véxanse as últimas interpretacións sobre este texto en Barberini
(2016), que inclúe ampla bibliografía sobre Riquier e a súa relación co monarca.
8
Sorprende que só un total de 11 cantigas do corpus galego-portugués se dirixa ao rei, se ben en moitas ocasións é
difícil a identificación da alusión xenérica de Rey en expresións como “rei de Castela”, “rey de Castella e de León”, “rey
don Alfonso” ou incluso “Senhor” (LOPES, 1998).
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
431
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
arcebispo de Santiago en 1266, os textos alusivos ás loitas na fronteira de Murcia (antes de 1261), ás
campañas en Andalucía ou o fondo malestar expresado en Non me posso pagar tanto9.
O seu contacto co territorio galego e, por ende, coa súa lingua produciuse a través de diversas
canles. A súa ligazón con Galicia iniciaríase no primeiro período da súa vida e podería estar
relacionada con Garcia Fernandes de Villamaior e coa súa dona Maior Arias. Ambos serían os
encargados de criar e educar o futuro rei10. Garcia Fernandes exerceu a función de mordomo da raíña
Berenguela, entre 1217 y 1232, e logo do rei Fernando III, entre 1232 e 1238, e posuía un extenso
patrimonio, que abarca desde territorios no Norte de Castela e León (sur e oeste de Burgos) e no Sur
de Galicia a localidades de Andalucía, froito en moitos casos das doazóns recibidas por parte de
Fernando III en pago dos seus servizos. Pola súa parte, Maior Arias tamén estaría vinculada con
Galicia, dado que podería pertencer, tal como apuntan algúns historiadores ao grupo familiar dos
Lima, aínda que non existe unha base documental que o confirme (OLIVEIRA, 2010a, p. 263)11. A
influencia deste matrimonio puido ser determinante no cultivo da poética trobadoresca por parte de
Alfonso X, segundo recorda Souto Cabo (2018, p. 28).
Cabe engadir dous factores máis de vinculación de Alfonso X con territorio galego que é preciso
destacar porque, pese a que non son descoñecidos do público, non se adoita a poñer en relación co rei
de Castela e León. En primeiro lugar, na década dos 40 o infante Alfonso, antes de estar casado con
Violante de Aragón (1249), mantivo relacións con mulleres varias, entre as que se encontraba María
Afonso de León, filla ilexítima de Alfonso IX de León e da súa concubina Teresa Gil de Soverosa,
pertencente á poderosa estirpe portuguesa dos Soverosa, con extensas posesións en Galicia, e coa que
tería varios fillos12. As mulleres desta liñaxe, como acontece co núcleo nobiliario Traba, tiveron un
papel destacado dentro da tradición familiar e nos intereses do reinos de Galicia-León, Portugal e
Castela. En segundo lugar, o outro elemento a ter en conta sería a tenencia do Burgo de Ribadavia,
9
D’AGOSTINO (2001, p. 781) sinala a década dos cincuenta e primeiros anos do sesenta, antes de levar a cabo a
produción mariana, como a etapa de composición. Para datacións concretas de certos escarnios, que poden ser fixados,
cf. BERTOLUCCI, 1993, p. 40.
10
Sobre Garcia Fernandes de Villamaior, cf. ÁLVAREZ BORGE, 1966.
11
A familia Arias, sobrenomeada Lima polas súas pertenzas nese territorio, mantivo un gran relevo en territorio galego
na primeira metade do século XII. O seu poder procede en parte da súa relación co rei Fernando II, de quen recibe
varias doazóns e, ademais, da súa relación por vía matrimonial cos Trava, outra poderosa familia galega, que, á parte da
súa importancia política e socioeconómica, desenvolveu un papel fundamental como axentes difusores do
trobadorismo, sobre todo, por vía materna (SOUTO CABO, 2018). Por outra parte, o relevo cultural dos Lima foi
transcendental no mecenado da prosa galega medieval como promotores da elaboración da Crónica xeral galega e do
Livro de Tristam (MARIÑO PAZ, 2018, p. 109-110). Con todo, nas diferentes aproximacións aos Lima non aparece
citada Maior Arias, cf. GARCÍA ÁLVAREZ, 1966 e, sobre todo, PIZARRO, 2010, p. 918-919 e 2015.
12
As relacións entre o infante don Alfonso e María Afonso produciríanse despois da morte do marido, D. Alvaro
Fernandes de Lara, e tal vez en territorio galego “na região de Toronho, de onde a sua mãe era natural” (OLIVEIRA,
2010a, p. 266). Souto Cabo (2018, p. 17) engade a información da tenencia por parte desta dama de Vila Nova [dos
Infantes] en 1275, a partir da tese de doutoramento de Marina Bermúdez Beloso. Sobre a orixe da familia Soverosa e a
ascendencia, cf. PIZARRO, 2010, p. 916, e CALDERÓN, 2018.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
432
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
documentada en escritos do mosteiro de Oseira durante o período que abrangue de 1240 a 1249
(OLIVEIRA, 2010a, p. 266; SOUTO CABO, 2018, p. 17).
Por último, non se pode esquecer que, antes de que o propio don Alfonso compuxera o seu
repertorio lírico, existía unha formada tradición lírica galego-portuguesa, cultivada por trobadores de
diferente orixe peninsular e coa entidade dese ‘volgare ilustre’ mencionado por Dante no tratado de
De vulgari eloquentia.
3. A tradición manuscrita
O cancioneiro trobadoresco alfonsí ofrece un grande interese codicolóxico por varios motivos.
O conxunto textual conservado en galego-portugués, en principio, está integrado por 44
composicións: 36 cantigas de escarnio, 4 tençons, 3 cantigas de amor e 1 cantiga de amigo (de
atribución discutida) 13. Os textos de carácter amoroso están reproducidos exclusivamente en B,
mentres que os satíricos están copiados en B e V. A disposición que presentan as cantigas reflicte as
fases nas que os apógrafos italianos B e V se compilaron e confirma, ademais, a hipótese da existencia
de repertorios individuais en forma de rolos e das agregacións sucesivas dos cancioneiros individuais
ao arquetipo orixinal. A pesar da notoriedade que debeu rodear a súa figura, as súas cantigas de amor
non forman parte do Cancioneiro da Ajuda, que transmite selectivamente esa tipoloxía14.
A precaria transmisión da poesía profana da Alfonso X podería ser explicada pola falta de interese
por parte do mesmo rei, que, ocupado con outras empresas na corte de Castela como a elaboración
das Cantigas de Santa María, non se preocupa da produción anterior, máis laica, para centrarse
exclusivamente na súa obra mariana (BERTOLUCCI, 1993). Os textos conservados representarían
posiblemente os existentes na corte portuguesa, enviados polo mesmo don Alfonso ao seu neto, D.
Denis, e incorporados na tradición manuscrita na época de D. Pedro, Conde de Barcelos. Tal
contexto podería aclarar a ausencia da produción amorosa alfonsí do Cancioneiro de Ajuda. Por outro
lado, a copia do corpus amoroso só en B e non en V, a diferencia do que ocorre co corpus satírico,
parece entroncar co proceso de copia de B e V, e coa intervención directa de Angelo Colocci
(GONÇALVES 2016 [1999], p. 342).
Todo o cancioneiro alfonsí está emprazado ao final da primeira sección reservada ao xénero de
amor e –dentro desta– está incluído na sección reservada para nobres e figuras rexias, entre as
13
Indicamos “en principio”, porque, como se verá, a atribución e cómputo de certos textos son problemáticos.
Non obstante, hai que notar que Miranda (2011) propón que catro cantigas copiadas en Ajuda sexan de autoría
alfonsí, véxase infra apto. 4.
14
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
433
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
composicións do conde D. Gonçalo Garcia, nobre portugués da primeira época, e as do seu neto, o rei
Don Denis. Esta colocación non segue a organización tripartita do arquetipo da tradición dos
cancioneiros, de acordo cos xéneros canónicos (amor, amigo, escarnio), tal e como acontece na
maioría dos autores, e explicaríase por unha interpolación tardía da obra de Alfonso X nas
compilacións colectivas (cara a primeira metade do século XIV), cando novos autores foron
incorporados (OLIVEIRA, 2013, p. 258-259).
A obra de Alfonso X ocupa dous espazos ou sectores diferentes no interior dos cancioneiros.
Nun primeiro cópiase un grupo heteroxéneo de composicións só en B, concretamente as
comprendidas entre a 456 e o íncipit da 478 (Joam Rodriguiz, vejo-vos queixar, sen completar), logo
aparece un folio en branco, e a continuación reprodúcese un segundo grupo correspondente ás
cantigas 479-496 (esta última con dislocación das estrofas VII-XV), de contido satírico e coincidente
co cancioneiro V (V 62-79). Neste manuscrito recóllense, ademais, dúas estrofas de Joam Rodriguiz
vejo-vos queixar (V 61), non copiadas en B. O problema codicolóxico da transcrición en B, en
fascículos identificados como diferentes, mostra a intervención directa de Colocci no momento en
que fixo a revisión e tivo como consecuencia o cambio físico de lugar da produción alfonsí no
cancioneiro15. Por outra parte, as rúbricas atributivas anotadas por Colocci, no interior do corpus
alfonsí, indican claramente que os textos pertencen a “El Rey don Affonso de Castella et de Leon”.
Agora ben, en relación coas rúbricas hai que sinalar problemas da asignación da cantiga de
amigo Ai eu coitada. Este texto presenta dúas atribucións contraditorias en B escritas en folios
diferentes, pero contiguos, pudendo ser asignada a dous autores distintos, incluso a tres. A primeira
está dedicada ao “mui nobre Rey don Sancho de Portugal”, e está colocada na marxe inferior dereita
dun folio en branco, final do caderno (f. 100), como reclamo do que vai seguir [fig. 1]16. A segunda,
en cambio, está escrita na marxe superior do folio seguinte (f. 101) indicando que o grupo de once
composicións aí contidas pertencen a “El Rei dom affonso de Leon” [fig. 2].
15
Para unha explicación detallada do problema codicolóxico consúltese GONÇALVES, 2016 [1999], p. 340-353.
Lese: “rolo outro. rolo das cantigas que fez o mui nobre Rey D. Sancho de Portugal e diz ai eu coitada como vivo”; a
continuación, seguen dous folios cortados e logo o folio no que se copia o texto. Para a transcrición da anotación
utilizamos a base de datos Cantigas Medievais Galego Portuguesas, dirixida por G. Videira Lopes, M. P. Ferreira, et al.
[base de dados online]. Lisboa: Instituto de Estudos Medievais, FCSH / NOVA (accesible en:
https://cantigas.fcsh.unl.pt/cantiga.asp?cdcant=457&pv=sim) [consulta: 10/12/2019].
16
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
434
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Figura 1 – Biblioteca Nacional de Portugal
https://www.wdl.org/es/item/13529/view/1/227/
Esther Corral Díaz
Figura 2 – Biblioteca Nacional de Portugal
https://www.wdl.org/es/item/13529/view/1/231/
C. Michäelis (1904, II, p. 594-595) foi a primeira estudosa en asegurar que a cantiga de amigo en
cuestión pertencería a Sancho I o Vello (1185-1211), protector de trobadores como P. Soarez de
Taveirós ou de P. Velho de Taveirós. A identificación está baseada na nota manuscrita de Colocci e na
interpretación do termo guarda incluído no refrán (“Muito me tarda o meu amigo na Guarda”) como
referencia toponímica á cidade portuguesa do mesmo nome, que fundara e poboara no seu día o
monarca citado, Sancho I de Portugal, segundo consta en diversa documentación17. Nunes, na súa
edición da cantigas de amigo, fíxose eco desta mesma autoría atribuíndo a cantiga a “El-rei D. Sancho
I”18.
Pellegrini, en cambio, propón como autor ao mencionado na segunda rúbrica, Alfonso X: a
alusión “ao mui nobre Sancho rei de Portugal” non se referiría a Sancho I, senón a Sancho II (1959, p.
78-93). Este monarca portugués gozara da amizade do castelán, como evidencia a axuda prestada,
sendo aínda infante en 1247 na guerra mantida contra o seu irmán, o futuro Alfonso III, que levaría á
súa deposición.
Na actualidade a atribución desta composición suscita aínda certa polémica. Oliveira e outros
autores son partidarios de considerar que encabeza o grupo de cantigas do rei, polo tanto, tería como
autor a Alfonso X (2010b, p. 10-14). Gonçalves segue a manter certas dúbidas sobre este asunto,
baseándose na imprecisión dalgunhas rúbricas atributivas e en que a primeira anotación colocciana
puidese ser o resto dunha compilación de textos de Sancho II, da que só quedase esta cantiga de amigo
(2016 [1999], p. 349-351). Polo tanto, a cuestión non está actualmente pechada e segue suscitando
vivos debates. De feito, algúns corpora online indican unha atribución dubidosa para este texto19.
17
Estudo máis detallado da atribución da composición por parte de Michaëlis nas súas Glosas Marginais ao Cancioneiro
Medieval Português (2004 [1901], p. 468-476).
18
NUNES, 1973, p. 458-459, nº 512.
19
Concretamente na base de datos Cantigas Medievais Galego-Portuguesas citada antes, (accesible en
https://cantigas.fcsh.unl.pt/cantiga.asp?cdcant=457&pv=sim) [consulta: 10/12/2019] márcase esta composición como de
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
435
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
4. Corpus poético trobadoresco
A ascendencia dinástica de Alfonso X que o entronca en sexta xeración co primeiro trobador,
Guilhem de Peitieu, e as características da súa corte que acollía a trobadores doutras áreas literarias
explican, en parte, que o seu corpus poético reflicta eses novos aires e influencias que proviñan de alén
dos Perineos. Moitas das súas composicións presentan esquema métricos únicos que imitan estruturas
rítmicas previas das líricas occitana, francesa e incluso mediolatina (contrafacta): a tençon bilingüe entre
Alfonso X e Catalan continúa a coñecida canción de amor Can vei la lauzeta mover de Bernart de
Ventadorn, o texto de carácter moralizante O genete podería recorrer á forma do lai lírico, utilizada a
miúdo en composicións litúrxicas (ALVAR, 2001) e / ou a modelos da lírica latina –ademais de ter
relación co sirventés Un trichaire de Guilhem de Berguedà (MICHAËLIS, 2004 [1901], p. 143, n. 47)–
20
, e o cantar de amor Ben sabia eu, mia senhor garda relación coa produción de trouvère Moniot de
Paris.
No seu conxunto textual percíbese a nítida harmonización desa tradición foránea coa autóctona,
dúas poéticas das que o monarca é consciente de que presentaban modelos diferenciados, como pon
de manifesto na coñecida cantiga dirixida a Pero da Ponte, na que lle reprocha “Vos non trobades
como proençal / mais como Bernaldo de Bonaval” (PAREDES, 2010, nº 33, vv. 13-14).
O seu cancioneiro amoroso está integrado pola cantiga de amigo Ai eu coitada, mencionada
antes, de atribución dubidosa, na que unha doncela lamenta a demora do seu amado, que está
lonxe, na localidade da Guarda21, e tres cantigas de amor, que recrean o motivo da coita pola
separación do amado con certas singularidades (CORRAL, 2002). A composición máis
destacada é Ben sabia eu, mia senhor, na que o panexírico da senhor desliza elementos novidosos como
a alusión á percepción auditiva nunha típica hipérbole laudatoria á dama/namorada (“vós sodes a
melhor /dona de que nunca oysse/ homen falar”, PAREDES, 2010, nº 12, vv. 5-7, que lembra o amor
de oídas de Jaufre Rudel) e as referencias aos heroes Paris e a Tristan (vv. 15 e 17)22. A cantiga Par
Deus, senhor introduce unha estrutura que recorda á cantiga de amigo (versos curtos e ben rimados,
con refrán). A este corpus engadéselle un texto máis escrito en castelán, Senhora, por amor de Dios, con
atribución dubidosa. En PAREDES, 2010, o texto é asignado a Alfonso X, opción que segue a Base de datos da Lírica
Profana Galego-Portuguesa [base de datos en liña]. Versión 3.6.2. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para
a Investigación en Humanidades. (accesible en <http://www.cirp.gal/meddb>) [consulta: 12/12/2019].
20
Esta composición presenta unha particular forma métrica: o escaso número de sílabas no primeiro verso (“O genete”)
e a diverxencia estrófica na propia cantiga con dous esquemas rimáticos diferentes (I cobra /vs/ II-III-IV-V cobras) son
dous trazos postos de relevo como marcas singulares da estrutura métrica da cantiga. Véxase sobre a construción formal
deste texto, as diferentes interpretacións e a súa relación con diferentes patróns latinos o estudo de Rossell (2010).
21
A súa interpretación como topónimo galego ou portugués –ou incluso como nome común– foi debatida pola
crítica. Cf. PAREDES, 2010, e bibliografía aí citada.
22
Nova proposta de edición en TAVANI, 2016.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
436
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
trazos paródicos, do que se conserva só unha estrofa [PAREDES, 2010, nº 15]. Se se ten en conta a
hipótese de Miranda, poderíanse sumar ao repertorio alfonsí catro cantigas de amor recollidas en
Ajuda (A 36, A 37, A 38 e A 39) e atribuídas a P. Soares de Taveirós nun primeiro momento e máis
tarde a Martin Soares23.
Polo que respecta ás cantigas de escarnio, como se comentou antes, Alfonso X é o trobador máis
destacado do xénero na escola galego-portuguesa e a súa corte foi tamén o espazo máis importante de
produción satírica (TAVANI, 1995, p. 68). Escribiu o corpus satírico máis numeroso, con certo
predominio do ámbito do obsceno e coa introdución dunha forte dose de ironía e sarcasmo, con
estruturas paralelísticas máis propias da cantiga de amigo, con dobres sentidos nas expresións
utilizadas, buscando a miúdo as distorsións nos ritmos narrativos e retóricos24. A temática é variada e
abrangue desde o vituperio á polémica literaria, desde o argumento político ao contido obsceno e
procaz. Neste sentido, un grupo máis extenso de cantigas fixa a atención na situación política interior
e exterior do momento. As campañas militares da Reconquista e o comportamento dos cabaleiros na
fronteira andaluza preocupaban especialmente ao rei 25 . Os textos convértense en documentos
históricos, contemporáneos dos feitos e son recorrentes ao longo do tempo, mostrando as tensións da
corte e a falta de cumprimento das obrigas feudais por parte dos nobres (véxanse O que da guerra levou
cavaleiros, Pero que ei ora mengua de companha, Don Foan, quand’ogano aqui chegou, O que foi passar a
serra, posiblemente Don Meendo, Don Meendo, ou o famoso O genete)26.
Relacionadas con esas críticas políticas, satirízanse actitudes de estamentos sociais como as
pretensións de grandes señores por parte de fidalgos (Ansur Moniz, muit’ouve gran pesar), a avaricia coa
que se comportan (Direi-vos eu d'un ricome, Tanto sei de vós, ricomen: pois fordes na alcaria), o pouco
entusiasmo militar que mostra a súa ridícula forma de vestir (Vi un coteife de mui gran granhon)27, ou a
actitude de personaxes concretos como o nobre trobador Gonzalo Eanes do Vinhal censurado en Don
Gonçalo, pois queredes ir daqui pera Sevilha.
23
Deste grupo de catro cantigas estudadas por Miranda, formaría parte o famoso cantar da “guarvaia” (A 38). O
investigador portugués baséase para a atribución dos textos a Alfonso X en indicios formais, codicolóxicos, léxicos e de
contido. Véxase ao respecto MIRANDA, 2011, e máis recentemente o estado da cuestión en OLIVEIRA, 2016, p. 268274, con bibliografía detallada.
24
Unha magnífica ilustración é o escarnio de amigo monoestrófico e con sentido completo Falavan duas irmanas,
estando ante sa tia, que combina a poética do xénero de amigo (motivo da coita, interlocutores, léxico, estrutura formal
da cobra, etc.) coas características do escarnio (GUTIÉRREZ, 2006, p. 172-173, 175).
25
LOPES, 1998, p. 8. Esta serie foi denominada por Michäelis coa etiqueta de “Cantigas de guerra” (2004 [1901], p.
175-218).
26
Podería formar parte deste grupo, no marco das queixas dos nobres na rebelión acontecida entre os anos 1271 e 1273,
a composición Citola, oi eu andar-se queixando, se se mantén a lectura proposta por Videira Lopes de Cirola vi [eu]
andar-se queixando (véxase comentario ao texto na base de datos Cantigas Medievais Galego-Portuguesas (accesible en
https://cantigas.fcsh.unl.pt) (consulta: 12/12/2019).
27
O vestido ocupa un lugar relevante no escarnio alfonsí como elemento representativo da condición social. Neste
sentido, véxase infra a crítica á nobreza rural por non saber vestir adecuadamente na tençon De grado queria ora saber ou
a tençon que o rei mantén con P. Gomes Charinho.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
437
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
O campo político do escarnio é extenso e amplíase a conflitos que afectan á propia familia do
monarca; en concreto, alúdese á traizón do seu irmán D. Henrique sendo Alfonso aínda infante (Don
Rodrigo moordomo que bem pos al Rei a mesa), e incluso a asuntos de política exterior ao cuestionar o
poder papal no nomeamento de bispos e arcebispos (Se me graça fezesse este Papa de Roma!)28.
Alfonso X dirixe o vituperio persoal a unha serie abundante de personaxes, algúns xa citados,
pertencentes ao estamento nobiliario. De xeito lixeiro e cómico ofrécese a dar consellos a un tal
Mestre Joan sobre uns longos oficios relixiosos (Com’eu en dia de Pascoa querria bem comer) ou acerca
do significado xurídico de ‘voz’, termo empregado con dobre significado (Quero-vos ora mui ben
conselhar). No caso dos relixiosos, as acusacións vertidas poden ser extremadamente virulentas, como o
Deán de Cádiz apegado á maxia e ás mulleres (Ao daiam de Cález eu achei, e posiblemente Penhoremos
o daian).
A dialéctica literaria caracterizadora da corte alfonsí evidénciase nos denominados
“escarnios literarios”, nos que censura ironicamente a arte versificadora de Pero da Ponte (Pero
da Ponte, paro-vos sinal) acusándoo incluso de matar ao xograr Afonso Eanes do Coton co fin de
roubarlle e apropiarse dos seus cantares (Pero da Pont’á feito gran pecado). En Don Airas, pois me rogades
parece contestar a Joan Airas de Santiago.
Relacionado co círculo trobadoresco, non podían faltar a burla dirixida á figura das soldadeiras,
protagonistas recorrentes dunha extensa serie de textos na súa corte. Fixarase, sobre todo, no campo
sémico do obsceno coa utilización dunha linguaxe bastante procaz. Véxase o xogo de equívocos de
connotacións sexuais en Joan Rodriguiz foi esmar a Balteira29, o combate de Domingas Eanes co
mouro en Domingas Eanes houve sa baralha, a indignación polos supostos cantares que lle dedica
Pero d’Ambroa ([Maria Pérez vi muit' assanhada]30 e a mestura do sagrado e do obsceno (Fui eu
poer a mao noutro di-/a). A esta lista habería que engadir a cantiga Senhor, justiça viimos pedir,
que posiblemente se refira tamén a unha soldadeira. A descriptio destas mulleres subverte os
canóns de beleza habituais no xénero amoroso mediante un retrato esperpéntico centrado na
fealdade das súas protagonistas (cf. Achei Sancha Anes encabalgada e Non quer’eu donzela fea).
Por último, o espectro amplo e global da crítica aparece nunha das cantigas máis célebres e
polémicas da súa colección, Non me posso pagar tanto, pertencente á modalidade de sirventés moral,
un canto de desesperación con múltiples e dispares interpretacións que dan conta da gran
28
Concretamente parece aludir ao longo conflito da designación do novo arcebispo na diocese de Santiago de
Compostela tras a morte do D. Joan Airas en 1266. Sobre o extenso conflito no tempo entre o rei e elección papal
véxase AYALA, 2014-2015, p. 61.
29
En Joan Rodriguiz vejo-vos queixar diríxese tamén ao mesmo suxeito e xógase co equívoco do termo ‘dous’,
posiblemente con connotacións sexuais (vid. comentario en Cantigas Medievais Galego_Portuguesas (accesible en
<http://cantigas.fcsh.unl.pt>.) [consulta 30/12/2019].
30
A cantiga presenta problemas de lectura no primeiro verso, que falta en B e foi reconstruído por Lapa.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
438
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
riqueza formal e conceptual dun texto moi especial, que o entronca coa tradición lírica europea,
como sinala Meneghetti31.
Polo que respecta aos xéneros dialogados e como ocorría co xénero do escarnio, é preciso
destacar que esta modalidade foi especialmente cultivada no círculo alfonsí. As tençons conservadas nas
que participa o monarca con trobadores do seu entorno son catro, e en todas predomina o debate
divertido e xocoso. Dúas teñen como albo o motivo da vestimenta: no caso de Rei Don Alfonso, se
Deus vos pardon, Vasco Gil interroga ao rei a propósito dun manto que alguén (ou o propio Vasco) lle
tería prestado e que fora substituído por outro mellor cando o devolveu32; e en -Ũa pregunt’ar quer’a el
Rei fazer Garcia Perez recrimina o vestiario pouco axeitado utilizado por D. Alfonso, unha vella “pena
veira” que o rei xustifica polo escenario da guerra e que, segundo confesa, de inmediato cederá a un
“coteife”. A terceira tençon é bilingüe e moi coñecida. Don Arnaldo reclama ao rei o cargo de
almirante polo seu poder de emitir “tal vent” que afundiría aos inimigos, con evidentes alusións
escatolóxicas (unha discusión semellante parece que Arnaut Catalan mantivo co conde de Provenza
Raimon Berenguer IV). Por último, en -Ũa pregunta vos quero fazer Pai Gomes Charinho interpela un
“senhor” (posiblemente Alfonso X) sobre o dereito consuetudinario real de obrigar os vasalos a dar
alimento aos señores cando pasan polo seu dominio33.
A estas catro tençons, cabería engadir —segundo Oliveira— outra composición dialogada de tipo
amoroso, na que debate Pero Garcia Burgalés, Senhor, eu quer’ora de vos saber, con un xenérico
“Senhor”, que correspondería a Alfonso X (2016, p. 263-265)34.
Consideracións finais
O cancioneiro trobadoresco alfonsí mostra a faciana máis persoal da obra do monarca e é fiel
reflexo dos trazos caracterizadores que promove na súa corte. En particular, destaca a habelencia que
demostra por introducir na tradición da escola galego-portuguesa innovacións procedentes de
influencias foráneas (fundamentalmente occitanas) e a combinación de recursos propios da poética da
31
Meneghetti (1988) estuda con exhaustividade as posibles reminiscencias europeas nun traballo no que se destaca a
habilidade e os coñecementos literarios de Alfonso X que verte na citada cantiga.
32
Véxase o interesante comentario á cantiga de MICHAËLIS, 2004 [1901], p. 110-126.
33
MICHÄELIS, 2004 [1901, p. 133-143]. Segundo Oliveira, o interpelado non sería o monarca castelán, senón o
infante Don Fernando, primoxénito de D. Alfonso, ou incluso o propio Sancho IV, tendo en conta á biografía de
Charinho que toma contacto co rei en época tardía (2016, p. 266).
34
A identificación de este vocativo co monarca é bastante dubidosa, polo que non a incluímos propiamente no corpus
alfonsí.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
439
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
cantiga de amigo na construción da cantiga de amor (e incluso no xénero do escarnio) en aras de
renovar a formulación dos canóns categorizadores.
Por outra parte, a súa pegada propia maniféstase na súa activa participación na dialéctica que se
desenvolve nos diferentes aspectos do debate trobadoresco (en composicións independentes que
forman parte de ciclos, ou en xéneros dialogados como as tençons), e na consolidación do escarnio
como unha modalidade contradiscursiva fortemente produtiva, con estratexias variadas de crítica e de
burla, na que reflicte a súa propia situación e os seus avatares políticos. Os problemas derivados da
lectura, interpretación e incluso de atribución dalgunhas das súas cantigas seguen constituíndo
cuestións de amplo debate entre a crítica especializada, xa sexa para acrecentar o seu exiguo corpus
amoroso, xa sexa para aportar diferentes significacións e para dar a coñecer novos contactos e
interrelacións co ámbitos literarios europeos.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
440
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
Referencias bibliográficas
ALVAR, Carlos. A la sombra de mayo. Anuario de Letras, 39, p. 27-42, 2001.
ÁLVAREZ BORGE, Ignacio. Los dominios de un noble de la corte castellana en la primera mitad
del siglo XIII. García Fernández de Villamayor. Hispania, 68 (230), sept-dec., p. 647-706,
2008.
AYALA MARTÍNEZ, Carlos de. La política eclesiástica de Alfonso X. El rey y sus obispos.
Alcanate, IX, p. 41-105, 2014-2015.
BARBERINI, Fabio. Qui·m disses, non a dos ans di Guiraut Riquier e la successione di Alfonso X.
Revista de Literatura Medieval, 28, p. 129-152, 2016.
BERTOLUCCI, Valeria. La Supplica di Guiraut Riquier e la risposta di Alfonso X di Castiglia. Studi
mediolatini e volgari, 14, p. 9-135, 1966.
BERTOLUCCI, Valeria. Alfonso X. In: LANCIANI, G.; TAVANI, G. (eds.), Dicionário da
literatura medieval galega e portuguesa. Lisboa: Caminho, 1993. p. 36-41.
BILLY, Dominique. Retour sur Ben sabia eu, mha senhor (T18,5). Ars Metrica, 12, 2010 [accesible
en https://ars-metrica.germ-ling.uni-bamberg.de/wpcontent/uploads/2012/12/Billy_2010_Retour-sur-Ben-sabia-eu-mha-senhor.pdf].
CALDERÓN MEDINA, Inés. Los Soberosa: una parentela nobiliaria entre tres reinos: poder y
parentesco en la Edad Media hispana. Valladolid: Universidad de Valladolid, 2018.
Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidade. Base de datos da Lírica Profana
Galego-Portuguesa (MedDB) [base de datos en liña]. Versión 3.6.2. Santiago de Compostela
(accesible en <http://www.cirp.gal/meddb>)
CORRAL DÍAZ, Esther. A poesía profana amorosa de Alfonso X. In: DÍAZ MARTÍNEZ, E. M.;
CASAS RIGALL, J. (coord.). Iberia cantat. Estudios sobre poesía hispánica medieval.
Santiago de Compostela: Universidade de Santiago de Compostela, 2002. p. 213-215.
CORRAL DÍAZ, Esther. A dialéctica do trobar na lírica románica medieval, con especial atención á
lírica galego-portuguesa. In: BREA, M. et al. Parodia y debate metaliterarios en la Edad
Media. Alessandria: Edizioni dell’Orso, 2013. p. 39-54.
D’AGOSTINO, Alfonso. La corte di Alfonso X di Castiglia. In: BOITANI, P.; MANCINI, M.;
VÀRVARO, A. (dir.). Lo spazio letterario del Medioevo. 2. Il Medioevo volgare. Vol. 1. La
produzione del testo. Roma: Salerno Editrice, 2001. p. 735-785
FILGUEIRA VALVERDE, Xosé. Alfonso X, poeta profano. Sesión de apertura del curso
académico 1984-1985. Madrid: Instituto de España, 1987.
GARCÍA ÁLVAREZ, Rubén M. Los Arias de Galicia y sus relaciones familiares con Fernando II de
León y Alfonso II de Portugal. Bracara Augusta, 10, p. 25-41, 1966.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
441
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
GONÇALVES, Elsa. De Roma ata Lixboa. Estudos sobre cancioneiros galego-portugueses.
ed. J. Dionisio et al., A Coruña: Real Academia Galega, 2016 [recopilación de artigos].
GUTIÉRREZ GARCÍA, Santiago. Amor e burlas na lírica trobadorescas. Un estudo das
cantigas paródicas galegoportuguesas. Sada: O Castro, 2006.
LOLLIS, Cesare de. Cantigas de amor e de maldizer di Alfonso el Sabio Rè di Castiglia. Studi di
Filologia Romanza¸ vol. I, p. 31-66, 1887.
LOPES, Graça Videira. Os ciclos satíricos nos cancioneiros peninsulares. In: Ondas do Mar de Vigo
(Actas Simposio internacional sobre Lírica Medeival Galego-Portuguesa, Birmingham, 1998),
coord. D. Flitter; P. A. Obder de Baubeta. Birminghan: University of Birmingham, 1998, p.
139-146.
LOPES, Graça Videira; FERREIRA, Manuel Pedro; et al. (ed.). Cantigas Medievais Galego
Portuguesas [base de dados online]. Lisboa: Instituto de Estudos Medievais, FCSH / NOVA
(accesible en: https://cantigas.fcsh.unl.pt/cantiga.asp?cdcant=457&pv=sim).
MARIÑO PAZ, Ramón. Literatura en galego e mecenado na Idade Media. In: RODRÍGUEZ
GUERRA, A.; ARIAS FREIXEDO, X. B. (ed). The Vindel Parchment and Martin Codax /
O Pergamiño Vindel e Martin Codax. Amsterdam: John Benjamins, 2018. p. 103-117.
MENEGHETTI, Maria Luisa. Non me posso pagar tanto d’Alphonse le Savant et la transformation des
modèles littéraires. In: Actes du XVIIIe CILPR (Trier 1986), ed. D. Kremer. Trier: Université
de Treves, v. 6, p. 279-288, 1988.
MICHAËLIS DE VASCONCELOS, Carolina. Cancioneiro da Ajuda. Edição critica e
commentada, Imprensa Nacional; Casa da Moeda, Lisboa, 1990, 2 vols. [reimp. 1904].
MIRANDA, José Carlos Ribeiro. Será Afonso, o Sábio, o “autor anónimo” de A36/A39? In:
Seminário Medieval 2009-2011, org. de M. do R. Ferreira; A. S. Laranjinha; J. C. Ribeiro
Miranda. Porto: Estratégias Criativas, p. 157-182, 2011.
MICHAËLIS DE VASCONCELOS, Carolina (2004). Glosas marginais ao Cancioneiro
Medieval Português. Y. Frateschi Vieira et al. (eds.). Coimbra, Santiago de Compostela:
Universidade de Coimbra, USC, Editora Unicamp, 2004 [trad. do texto de 1901].
NUNES, José Joaquim (ed.). Cantigas d’amigo dos trovadores galego-portugueses. Lisboa:
Centro do Livro Brasileiro, 1973, 3 vols.
OLIVEIRA, António Resende de. D. Afonso, infante e trovador. 1. Coordenadas de uma ligação à
Galiza. Revista de Literatura Medieval, XXII, p. 257-270, 2010a.
OLIVEIRA, António Resende de. D. Afonso X, infante e trovador II. A produção trovadoresca. La
Parola del Testo, XIV, fasc. 1, p. 7-19, 2010b.
OLIVEIRA, António Resende de. O irrequieto cancioneiro profano do Rei Sábio. Revista
Portuguesa de História, 44, p. 257-277, 2013.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
442
A singularidade do discurso trobadoresco de Alfonso X
Esther Corral Díaz
PAREDES, Juan. El cancionero profano de Alfonso X el Sabio. L’Aquila: Japadre, 2001 [2ª ed.
2010, Verba, Anexo 66, Santiago de Compostela: USC].
PAREDES, Juan. Alfonso X y otras escrituras del trovar. Ed. a cargo de M. Brea. Santiago de
Compostela: USC, 2019.
PELLEGRINI, Silvio. Sancio I o Alfonso X. In: Studi su trove e trovatori della prima lirica
ispano-portoghese, Bari: Adriática, p. 78-93, reimpr. 1959 [antes en Studi romanzi, 26, 1935,
p. 71-89].
ROSSELL, Antoni. La métrica gallego-portuguesa medieval desde la música medieval: una
perspectiva intersistémica para la comprensión de la construcción métrica y para la
contrafacción. Ars Metrica, 12, 2010 [accesible https://ars-metrica.germ-ling.unibamberg.de/wp-content/uploads/2012/12/Rossell_2010_La-m%C3%A9trica-gallegoportuguesa-medieval-desde-la-m%C3%BAsica-medieval.pdf ] (consulta 1/02/2020).
SERRANO, Luciano. El mayordomo mayor de doña Berenguela. Boletín de la Real Academia de
la Historia, 104, p. 101-198, 1934.
SOUTO CABO, José António. Et de dona Guiomar nascio don Rodrigo Diaz de los Cameros: Figuras
femininas no patrocínio da lírica galego-portuguesa (II). In: CORRAL DÍAZ, E. (ed.). Voces
de mujeres en la Edad Media: Entre realidad y ficción.. Berlin; Boston: De Gruyter, 2018.
p. 9–32.
PIZARRO, José Augusto Sottomayor. A familia Lima: entre a Galiza e Portugal (séculos XII a XVI).
In: Paço de Giela: história de um monumento, Arcos de Valdevez: Municipio de Arcos de
Valdevez, p. 15-65, 2015.
PIZARRO, José Augusto Sottomayor. De e para Portugal. A circulação de nobres na Hispânia
Medieval (séculos XII a XV). Anuario de Estudios Medievales, 40 (2), p. 889-924, julio-dic.
2010.
TAVANI, Giusseppe (2016). Glosas à margem de Ben sabia eu, mha senhor de Alfonso X. In:
CORRAL DÍAZ, E.; FIDALGO FRANCISCO, E.; P. Lorenzo Gradín (ed.). Cantares de
amigos. Estudos en homenaxe a Mercedes Brea. Santiago de Compostela: USC, 2018. p.
887-892.
LaborHistórico, Rio de Janeiro, 6 (2): 427-443, maio | ago. 2020.
443