Karl May
![]() |
Ten artykuł należy dopracować |
Karl Friedrich May (pol. Karol May, ur. 25 lutego 1842 w Ernstthal, zm. 30 marca 1912 w Radebeul) – powieściopisarz niemiecki, znany głównie z powieści przygodowych o Dzikim Zachodzie. Jeden z najpopularniejszych i pierwszy pod względem liczby sprzedanych egzemplarzy pisarzy w historii literatury niemieckiej.
![]() May (1907) | |
Imię i nazwisko |
Karl Friedrich May |
---|---|
Data i miejsce urodzenia |
25 lutego 1842 |
Data i miejsce śmierci |
30 marca 1912 |
Narodowość |
niemiecka |
Język |
niemiecki |
Dziedzina sztuki |
western, powieść przygodowa |
Ważne dzieła | |
Winnetou | |
![]() | |
Strona internetowa |
Życiorys
edytujKarl May pochodził z ubogiej rodziny[1] tkackiej[2]. Na świat przyszedł jako jeden z czternaściorga dzieci[3]. Do piątego roku życia był niewidomy[4], odzyskał wzrok dzięki operacji[5]. Początkowo pracował jako nauczyciel, jednak ze względu na popełnione wykroczenia został zwolniony z pracy[4]. Popadał w konflikty z prawem, na skutek których wiele razy trafił do więzienia, głównie za drobne kradzieże[2]. Właśnie w więzieniu odkrył swój talent pisarski. Po wyjściu na wolność (1874)[6] podjął pierwsze poważniejsze próby literackie[5]. W roku 1875 przybył do Drezna i pracował jako redaktor[7]. W roku 1877 został etatowym pisarzem[5]. Na początku swojej drogi literackiej pisarz tworzył tzw. powieści brukowe, ukrywając się pod pseudonimami, np. Capitain Ramon Diaz de la Escosura. Najbardziej znaną powieścią z tego wczesnego okresu twórczości jest Leśna Różyczka.
Pracując jeszcze w redakcji, poznał Emmę Pollmer, z którą wziął ślub w 1880 r[6][3]. Pisarz mieszkał najpierw w Hohenstein-Ernstthal, aż w 1883 roku przeprowadził się ponownie do Drezna. Przełom w jego karierze literackiej nastąpił w 1882 r. – zaczął wtedy opisywać przygody swoich bohaterów w egzotycznych krainach: na Dzikim Zachodzie i Bliskim Wschodzie. Sławę przyniosła mu szczególnie seria powieści dziejących się na Dzikim Zachodzie, których najbardziej znanymi bohaterami byli Winnetou, szlachetny wódz Apaczów i jego biały przyjaciel Old Shatterhand – alter ego pisarza. Sukces powieści polega na tym, że fikcyjne wydarzenia zostały bardzo sugestywnie osadzone w geograficznych, obyczajowych i kulturowych realiach. Z postacią Old Shatterhanda pisarz niemal całkowicie się utożsamiał – jako bohater swoich powieści pozował do zdjęć, odpowiadał na listy, na drzwiach swojego domu w Radebeul umieścił wizytówkę „Karl May zwany Old Shatterhandem”.
Karl May zyskał popularność w Europie.
Na początku XX wieku stał się ofiarą licznych procesów i dociekań prasowych. Odkrycie kryminalnych czynów w młodości było powodem ataków krytyków literackich. Karl May musiał walczyć przed sądami o swoje dobre imię, prawa autorskie i uznanie jego twórczości. Dużym wstrząsem był dla niego również rozwód w 1903 r. z pierwszą żoną – Emmą. May nie pozostał jednak długo samotny – jeszcze w tym samym roku poślubił Klarę Plöhn. Przeżyte zdarzenia i osobiste kłopoty odbiły się na jego zdrowiu. 30 marca 1912 roku pisarz umarł nagle w swojej willi w Radebeul.
Większą część majątku pozostawił fundacji pod jego imieniem, która w 1928 r. otworzyła muzeum w Radebeul. W początkowej fazie pieczę nad fundacją sprawowała druga żona Maya – Klara.
May po raz pierwszy odwiedził USA dopiero w 1908 roku[3], już po napisaniu swoich dzieł, których fabuła rozgrywała się na Dzikim Zachodzie. Nieznajomość realiów miejsc akcji kompensował dobrym przygotowaniem teoretycznym, fantazją i kreatywnością. Karl i Klara Mayowie odbyli swoją podróż do USA na pokładzie sławnego, czterokominowego liniowca NDL-u – „Kronprinzessin Cecilie”.
Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[8].
Chociaż utwory Karla Maya były wielokrotnie krytykowane jako mało ambitna literatura, to kolejne pokolenia czytelników wciąż się nimi fascynują, głównie ze względu na wartką akcję, egzotykę i humor. Również humanitarne tendencje (dużą rolę odgrywa chrześcijański duch powieści) i poparcie uciskanych narodów (przede wszystkim Indian) stanowią o uniwersalności jego twórczości.
Książki Maya były tłumaczone na co najmniej 33 języki i wydane w łącznej liczbie ponad 200 mln egzemplarzy. Same niemieckie wydania osiągnęły nakład 80 milionów. Karl May należy dzięki temu do grona najpopularniejszych i najlepiej sprzedających się pisarzy niemieckich do czasów obecnych.
Wpływ książek Karla Maya na Adolfa Hitlera
edytujKlaus Mann opublikował w 1940 tekst 'Karl May: Hitler's Literary Mentor[9]. W. Raymond Wood w 1990 przedstawił 'The Role of the Romantic West in Shaping the Third Reich'[10]. Niemiecki badacz kolonializmu Jürgen Zimmerer oskarża książki Maya o rasizm i uważa Hitlera i Himmlera za miłośników tych książek[11]. Hitler miał podobno wiele książek Maya, nie ma jednak na to dowodu[12]. Hitler uczestniczył w spotkaniu z pisarzem 22 marca 1912 w Wiedniu[13].
Twórczość
edytujGłównymi bohaterami powieści, których akcja toczy się na Dzikim Zachodzie, są Old Shatterhand oraz Apacz Winnetou. Do najbardziej znanych utworów tego cyklu należą:
- Winnetou I-III (Winnetou, der Rote Gentleman I-III 1893, wyd. pol. 1910)
- Old Surehand (Old Surehand I-III 1894–1897, wyd. pol. 1910)
- Szatan i Judasz I-III (Satan und Ischariot I-III 1896–1897, wyd. pol. 1925)
- Syn Łowcy Niedźwiedzi – znany również pod tytułem Old Shatterhand (Der Sohn des Bärenjägers 1887, wyd. pol. 1931)
- Upiór z Llano Estacado (Der Geist des Llano estakado, pierwotnie Der Geist des Llano estakata 1888, wyd. pol. 1986)
- Skarb w Srebrnym Jeziorze (Der Schatz im Silbersee 1891, wyd. pol. 1925)
- Król naftowy (Der Ölprinz, pierwotnie Der Oelprinz 1894, wyd. pol. 1927/1935)
- Czarny Mustang (Halbblut, pierwotnie Der Schwarze Mustang 1896–1897, wyd. pol. 1910)
- Boże Narodzenie (Weihnacht! 1897, wyd. pol. 1928)
- Spadkobiercy Winnetou (Winnetou IV 1910, wyd. pol. 1991)
Główni bohaterowie utworów o akcji toczącej się na Bliskim Wschodzie to Kara ben Nemzi oraz jego służący i przyjaciel Halef. Najbardziej popularne powieści z tej serii tworzą tzw. cykl arabski. Tytuły wchodzące w skład tego cyklu:
- Przez pustynię (Durch die Wüste, pierwotnie Durch Wüste und Harem 1881/82; opowiadanie podróżnicze, wyd. pol. 1938)[14]
- Przez dziki Kurdystan[15]
- Z Bagdadu do Stambułu[16]
- W wąwozach Bałkanów[17]
- Przez krainę Skipetarów[18]
- Szut[19]
Inne cykle wschodnie to: W kraju Mahdiego (t. I-III) oraz W kraju Srebrnego Lwa (t. I-IV), na który składają się następujące tytuły (trzy pierwsze części polskiego wydania odpowiadają dwóm pierwszym tomom cyklu w oryginale):
- Lew krwawej zemsty[20]
- W lochach Babilonu[21]
- Twierdza w górach[22]
- W kraju Srebrnego Lwa
- Skamieniała modlitwa
a także tworzące jedną całość:
- Most Śmierci
- W podziemiach Mekki (kontynuacja Mostu Śmierci, napisana przez Franza Kandolfa)
Inne utwory podróżniczo-przygodowe Karla Maya to powieści rozgrywające się w Ameryce Południowej:
- Nad Rio de La Plata
- W Kordylierach
- Testament Inków
na Dalekim Wschodzie (Chiny):
- Błękitno-purpurowy Matuzalem
w Afryce:
- Karawana niewolników
Cykl Ród Rodrigandów (przeróbka wydawnictwa Karl May Verlag, oparta na słynnym zeszytowym brukowcu Maya pt. Leśna Różyczka). Serię wznowiono po raz pierwszy w Polsce powojennej (wersja skrócona) w latach 1988–1991 (KAW Szczecin, seria: „Biblioteka Podróży, Przygody i Sensacji”).
- Tajemnica Miksteków; Rozbójnicy z Maladety (tom 1)
- Cyganie i przemytnicy; La Pendola (tom 2)
- Ku Mapimi; Pantera Południa (tom 3)
- W Hararze; Rapier i tomahawk (tom 4)
- Czarny Gerard; Benito Juarez (tom 5)
- Traper Sępi Dziób; Jego Królewska Mość (tom 6)
- Maskarada w Moguncji; Grobowiec Rodrigandów (tom 7)
- Klasztor della Barbara; Walka o Meksyk (tom 8)
- Zmierzch cesarza (tom 9)
Począwszy od 1910 r. aż do II wojny światowej Karl May był w Polsce bardzo popularny; postaci z jego powieści były powszechymi „idolami” młodzieży. W czasach Polski Ludowej ukazał się tylko Winnetou, Old Surehand, Skarb w Srebrnym Jeziorze oraz W Kordylierach. Dopiero w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych wydano w Polsce większość jego utworów. Nowe tytuły tłumaczone były z niemieckich przeróbek Karl May Verlag, a przedwojenne wznowienia – skrócone.
Ekranizacje
edytujNa motywach powieści Karla Maya powstał (głównie w latach sześćdziesiątych) cykl filmów o przygodach Winnetou. Główne role grali w nich Pierre Brice jako Winnetou, Lex Barker jako Old Shatterhand oraz Stewart Granger jako Old Surehand. Filmy te były wyświetlane w kinach w Polsce Ludowej w latach 60. XX wieku.
Zobacz też
edytuj- Ferdynand Ossendowski – zwany „polskim Karlem Mayem”
Przypisy
edytuj- ↑ Karl May [online], Filmweb [dostęp 2023-01-05] (pol.).
- ↑ a b Karol May - biografia, życie i twórczość [online] .
- ↑ a b c Karol May – ojciec Winnetou [online], histmag.org [dostęp 2023-01-09] .
- ↑ a b May Karl, [w:] Jan Chodera , Mieczysław Urbanowicz (red.), Mały Słownik Pisarzy Niemieckich, Austriackich i Szwajcarskich, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1973, s. 250 .
- ↑ a b c Przemysław Poznański , Pisarz, który był Old Shatterhandem | 180 lat temu urodził się Karl May [online], Zupełnie Inna Opowieść, 24 lutego 2022 [dostęp 2023-01-05] (pol.).
- ↑ a b Karl May - Biography [online], www-reisen--zu--karl--may-de.translate.goog [dostęp 2023-01-09] .
- ↑ Dresden-Lese, Karl May [online], Dresden-Lese [dostęp 2023-01-09] (niem.).
- ↑ Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 27.
- ↑ [1]
- ↑ [2]
- ↑ br.de
- ↑ https://www.dw.com/en/who-was-karl-may-facts-and-myths-surrounding-the-creator-of-winnetou/a-37675272
- ↑ Wyborcza.pl [online], pl/alehistoria/7,121681,21599153,karol-may-czyli-old-shatterhand-ukochany-pisarz-hitlera.html [dostęp 2024-04-23] .
- ↑ Polona [online], polona.pl [dostęp 2023-01-09] .
- ↑ Karl May , Przez dziki Kurdystan : opowieść podróżnicza, Poznań: Wydaw. Poznańskie, 1990, ISBN 83-210-0911-5, OCLC 830078713 [dostęp 2023-01-09] .
- ↑ Karl May , Z Bagdadu do Stambułu : opowieść podróżnicza, Poznań: Rebis, 1994, ISBN 83-7120-035-8, OCLC 750688555 [dostęp 2023-01-09] .
- ↑ Karl May , W wąwozach Bałkanów : opowieść podróżnicza, Poznań: Rebis, 1993, ISBN 83-85696-70-9, OCLC 69549205 [dostęp 2023-01-09] .
- ↑ Karl May , Przez krainę Skipetarów : opowieść podróżnicza, Poznań: Wydaw. Poznańskie, 1991, ISBN 83-210-0952-2, OCLC 69541852 [dostęp 2023-01-09] .
- ↑ Karl May , Szut opowieść podróżnicza, wyd. 1, Poznań 1994, ISBN 83-7120-145-1, OCLC 722652167 [dostęp 2023-01-09] .
- ↑ Karl May , W kraju srebrnego lwa [...] Lew krwawej zemsty, Kraków 1993, ISBN 83-85844-02-3, OCLC 75526601 [dostęp 2023-01-09] .
- ↑ W lochach Babilonu, [w:] Katalogi Biblioteki Narodowej .
- ↑ Karl May , W kraju srebrnego lwa [...] Twierdza w górach, Kraków 1993, ISBN 83-85844-04-X, OCLC 75526027 [dostęp 2023-01-09] .
Bibliografia
edytuj- Norbert Honsza , Wojciech Kunicki , Karol May – anatomia sukcesu: życie - twórczość - recepcja, Katowice 1986 .
Linki zewnętrzne
edytuj- Jan Fleischhauer , Z więzienia na szczyt sławy [online], onet.pl, 16 kwietnia 2012 [dostęp 2016-02-16] [zarchiwizowane z adresu 2015-05-19] .
- Karl May (1842-1912) [online], authorscalendar.info [dostęp 2016-02-16] (ang.).
- Towarzystwo Karla Maya (po niemiecku), także jego książki
- Karl May linki
- Dzieła Karla Maya w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000107786374, 0000000368536269, 0000000368536293, 0000000368536285
- VIAF: 24605183
- LCCN: n79022890
- GND: 118818651
- NDL: 00449235
- LIBRIS: nl0232h65ntdqv1
- BnF: 119153154
- SUDOC: 027397033
- NLA: 35336390
- NKC: jn19990005499
- DBNL: may_013
- BNE: XX900206
- NTA: 068428790
- BIBSYS: 90079617
- CiNii: DA00633051
- Open Library: OL21836A
- PLWABN: 9810702867805606
- NUKAT: n93126928
- J9U: 987007299349905171
- PTBNP: 89215
- CANTIC: a11037532
- LNB: 000041362
- NSK: 000012962
- BNA: 000047392
- CONOR: 10093411
- ΕΒΕ: 108465
- BLBNB: 000183527
- LIH: LNB:V*35501;=BA
- RISM: people/30075400
- WorldCat: lccn-no2012125129